Informacja Rady Ministrów o realizacji w roku 2023 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.

Warszawa, 23 stycznia 2025 r. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ X kadencja Prezes Rady Ministrów DSP.WPP.4621.27.2024

Pan Szymon Hołownia Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej

Szanowny Panie Marszałku,

przekazuję przyjęty przez Radę Ministrów dokument:

- Informacja Rady Ministrów o realizacji w roku 2023 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.

Jednocześnie informuję, że Rada Ministrów upoważniła Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej do prezentowania stanowiska Rządu w tej sprawie w toku prac parlamentarnych.

Z wyrazami szacunku Donald Tusk /podpisano kwalifikowanym podpisem elektronicznym/ INFORMACJA RADY MINISTRÓW O REALIZACJI W ROKU 2023 USTAWY Z DNIA 9 CZERWCA 2011 r. O WSPIERANIU RODZINY I SYSTEMIE PIECZY ZASTĘPCZEJ

Warszawa, wrzesień 2024 r.

I. Wprowadzenie .....................................................................................................................................3

II. Charakterystyka systemu wspierania rodziny................................................................................6

1. Asystent rodziny ...............................................................................................................................6

2. Placówki wsparcia dziennego ..........................................................................................................9

3. Rodziny wspierające.........................................................................................................................9

III. Charakterystyka systemu pieczy zastępczej ..................................................................................9

1. Rodzinna piecza zastępcza .............................................................................................................13

a) struktura.................................................................................................................................13

b) wsparcie rodzin zastępczych  organizator i koordynator rodzinnej pieczy zastępczej ............19

c) świadczenia dla rodzin zastępczych ..........................................................................................20

d) rekrutacja i dobór kandydatów do sprawowania rodzinnej pieczy zastępczej...........................25

e) szkolenia rodzin zastępczych i prowadzących rodzinne domy dziecka.....................................26

2. Instytucjonalna piecza zastępcza...................................................................................................26

a) struktura.....................................................................................................................................26

b) wydatki......................................................................................................................................31

IV. Sytuacja osób pełnoletnich opuszczających pieczę zastępczą ....................................................32

V. Adopcja .............................................................................................................................................34

1. Ośrodki adopcyjne..........................................................................................................................34

2. Przysposobienie krajowe................................................................................................................35

3. Przysposobienie międzynarodowe .................................................................................................38

VI. Niepełnosprawność w pieczy zastępczej i adopcji .......................................................................39

VII. Wydatki na realizację ustawy w 2023 r. .....................................................................................40

Aneks......................................................................................................................................................45 I. Wprowadzenie Zgodnie z art. 189 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2024 r. poz. 177, z późn. zm.) Rada Ministrów corocznie przedstawia Sejmowi i Senatowi informację o realizacji ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej w roku poprzednim. Niniejsza Informacja o realizacji ww. ustawy stanowi dwunastą w kolejności analizę jej stosowania. Ustawa o zmianie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej oraz niektórych innych ustaw z dnia 7 października 2022 r. (Dz. U. poz. 2140, z późn. zm.) zmieniła termin przedstawiania Sejmowi przedmiotowej Informacji. Od 2023 r. jest ona corocznie przedkładana Sejmowi i Senatowi do dnia 30 września. Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, zwana dalej: „ustawą”, weszła w życie z dniem 1 stycznia 2012 r. Kształtuje ona sferę działań państwa wobec rodzin mających trudności w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczych, które mogą skutkować umieszczeniem dzieci w pieczy zastępczej. Zgodnie z art. 1 ustawy, określa ona:

1) zasady i formy wspierania rodziny przeżywającej trudności w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczych;

2) zasady i formy sprawowania pieczy zastępczej oraz pomocy w usamodzielnianiu jej pełnoletnich wychowanków;

3) zadania administracji publicznej w zakresie wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej;

4) zasady finansowania wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej;

5) zadania w zakresie postępowania adopcyjnego.

Przyjęcie tego aktu prawnego było krokiem milowym w obszarze wspierania rodziny i pieczy zastępczej i rozpoczęło długofalowy proces zmian w pieczy zastępczej. Zauważono także wówczas konieczność wprowadzenia instrumentów motywujących gminy do pracy w lokalnym środowisku rodzinnym, konieczność profesjonalizacji rodzinnej pieczy zastępczej oraz zmian w obszarze instytucjonalnej pieczy zastępczej. Tym samym rozpoczął się proces przejścia systemu wspierania rodziny i pieczy zastępczej od funkcji typowo interwencyjnej do działań mających na celu aktywne wsparcie rodziny.

Mając na uwadze dobro i bezpieczeństwo dziecka, a co za tym idzie zapewnienie naturalnego środowiska rozwoju, istotne od wielu lat pozostaje zapewnienie wsparcia rodzinom biologicznym przeżywającym trudności. W sytuacjach, gdy działania te nie przynoszą pożądanych rezultatów priorytetem jest wspieranie i propagowanie rozwoju rodzinnych form pieczy zastępczej jako najwłaściwszej i najbardziej zbliżonej do naturalnego środowiska rodzinnego formy opieki nad dzieckiem pozbawionym opieki rodziców. Umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej zawsze powinno być ostatecznością, stosowaną dopiero po wyczerpaniu wszystkich możliwości pomocy takiej rodzinie, a przy umieszczaniu bezwzględnie konieczne jest uwzględnianie prymatu pieczy rodzinnej nad instytucjonalną, w tym również co istotne w stosunku do dzieci chorych i dzieci z niepełnosprawnościami.

W okresie objętym Informacją, w dniu 1 lutego 2023 r. weszła życie ustawa z dnia 7 października 2022 r. o zmianie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 2140). Ustawa ta szczególnie duży nacisk położyła na przyspieszenie tempa deinstytucjonalizacji oraz usprawnienia funkcjonowania rodzinnych form pieczy zastępczej. Wśród najistotniejszych wprowadzonych przez tę nowelizację zmian należy wskazać:

1. Zwiększenie minimalnej wysokości wynagrodzenia dla rodzin zastępczych zawodowych i prowadzących rodzinne domy dziecka oraz rodzin pomocowych, wskazanych w przepisach ustawy oraz wprowadzenie zmiany w zakresie sposobu ich waloryzacji. Po zmianach wynagrodzenie przysługujące rodzinie zastępczej zawodowej i prowadzącemu rodzinny dom dziecka, nie może być niższe niż kwota 4 100 zł miesięcznie. W przypadku zaś gdy rodzina zastępcza zawodowa pełni funkcję pogotowia rodzinnego otrzymuje miesięcznie wynagrodzenie nie niższe niż 124% kwoty wskazanej powyżej, tj. nie niższe niż 5 084 zł. Wynagrodzenia te są waloryzowane mechanizmem związanym ze wskaźnikiem cen towarów i usług konsumpcyjnych. Jednocześnie należy zaznaczyć, iż powyższe kwoty są jedynie kwotami minimalnymi. To od decyzji starostów zależy ich realny poziom. Ustawa wprost wskazuje, iż określona w umowie wysokość wynagrodzenia powinna uwzględniać w szczególności kwalifikacje, szkolenia i oceny rodziny zastępczej zawodowej oraz prowadzącego rodzinny dom dziecka.

2. Wprowadzenie elementów derejonizacji rodzinnej pieczy zastępczej poprzez zmiany w zakresie właściwości organizatora rodzinnej pieczy zastępczej właściwego dla wstępnej kwalifikacji kandydata do pełnienia funkcji rodziny zastępczej lub prowadzenia rodzinnego domu dziecka oraz wydania zaświadczenia kwalifikacyjnego zawierającego potwierdzenie ukończenia szkolenia oraz spełniania niezbędnych warunków. Dotychczas kandydaci do rodzinnej pieczy zastępczej związani byli z organizatorem rodzinnej pieczy zastępczej i starostą właściwym ze względu na miejsce zamieszkania rodziny. Po zmianach została ułatwiona możliwość nawiązania współpracy także z innymi powiatami.

3. Wprowadzenie zmian w zasadach przekształceń rodzin zastępczych niezawodowych w zawodowe i podpisywania umów z nowymi rodzinami zastępczymi zawodowymi i prowadzącymi rodzinne domy dziecka.

4. Wprowadzenie podstaw prawnych do wdrożenia przy użyciu systemu teleinformatycznego rejestru obejmującego:  wykaz dzieci umieszczonych w pieczy zastępczej oraz osób, które osiągnęły pełnoletność przebywając w pieczy zastępczej;  wykaz osób posiadających negatywną oraz pozytywną wstępną kwalifikację do pełnienia funkcji rodziny zastępczej lub prowadzenia rodzinnego domu dziecka;  wykaz kandydatów zakwalifikowanych do pełnienia funkcji rodziny zastępczej lub prowadzenia rodzinnego domu dziecka;  wykaz rodzin zastępczych;  wykaz rodzinnych domów dziecka;  wykaz instytucjonalnych form pieczy zastępczej;  wykaz osób usamodzielnianych. Prowadzenie rejestru ułatwi poszukiwanie dla dzieci wolnych miejsc w rodzinnych formach pieczy zastępczej, ułatwi tzw. łączenia rodzeństw i usprawni komunikację między jednostkami zaangażowanymi w umieszczanie dzieci w pieczy zastępczej. W roku 2023 trwały intensywne prace nad jego bezpiecznym wdrożeniem.

5. Wprowadzenie zasady, że powiat, na terenie którego funkcjonują mogące przyjąć dziecko rodziny zastępcze czy też rodzinne domy dziecka, nie może co do zasady odmówić umieszczenia tam przez sąd dziecka (odmówić można w sytuacji, gdy liczba dzieci spoza tego powiatu umieszczonych w rodzinnej pieczy zastępczej przekracza 25% ogólnej liczby miejsc w rodzinnej pieczy zastępczej zapewnianych przez ten powiat). Rozwiązanie to ma przeciwdziałać umieszczaniu małoletnich w instytucjonalnych formach pieczy zastępczej w sytuacji, kiedy np. w powiecie ościennym są miejsca w rodzinach zastępczych. Przepisy te mają zatem służyć właściwemu zagospodarowaniu wolnych miejsc w rodzinnej pieczy zastępczej.

6. Wprowadzenie zasadniczego zakazu tworzenia nowych placówek opiekuńczo-wychowawczych typu socjalizacyjnego, interwencyjnego oraz specjalistyczno-terapeutycznego, regionalnych placówek opiekuńczo-terapeutycznych i interwencyjnych ośrodków preadopcyjnych, przy pozostawieniu możliwości przekształceń placówek w ramach niezwiększania liczby miejsc w instytucjonalnych formach w danym powiecie lub odpowiednio województwie.

7. Wprowadzenie istotnych zmian w zakresie prawa do urlopu ojcowskiego, urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego oraz rodzicielskiego przysługujących pracownikowi, który przyjął dziecko na wychowanie i wystąpił do sądu opiekuńczego z wnioskiem o wszczęcie postępowania w sprawie przysposobienia dziecka. Uprawnienia te, co do zasady wydłużono do ukończenia przez dziecko 14. roku życia (w dotychczasowym stanie prawnym przysługiwały one zasadniczo do ukończenia przez dziecko 7 lub w wyjątkowych sytuacjach do 10 roku życia).

8. Wprowadzenie możliwości jednokrotnego powrotu do dotychczasowej formy pieczy zastępczej pełnoletnich osób, które opuściły już te formy pieczy i rozpoczęły proces usamodzielniania. Zdarza się, że młodzi ludzie zbyt pochopnie podejmują decyzję o próbie samodzielnego życia, a potem chcą wrócić do dotychczasowej formy pieczy zastępczej. Przed wprowadzeniem zmian nie miały takiej możliwości. Obecnie w szczególnych sytuacjach życiowych, pełnoletni wychowanek ma możliwość jednokrotnego powrotu do dotychczasowej formy pieczy zastępczej (za zgodą odpowiednio starosty lub marszałka i osoby prowadzącej daną formę pieczy).

9. Zrezygnowano z kryterium dochodowego obowiązującego przy przyznawaniu pomocy na usamodzielnienie oraz pomocy na zagospodarowanie osobom usamodzielnianym (czyli osobom opuszczającym pieczę zastępczą po osiągnięciu pełnoletności). Przed wprowadzeniem zmian ww. formy pomocy przyznawane były co do zasady osobom usamodzielnianym, których dochód miesięczny nie przekraczał kwoty 1200 zł. W praktyce oznaczało to, że często nie mogli z nich skorzystać młodzi ludzi, którzy wkraczali w dorosłość i już pracowali. Zniesienie ww. kryterium dochodowego umożliwia zatem uzyskanie pomocy przez szerszą grupę usamodzielnianych.

10. Rozszerzono katalog osób, które mogą pozostać w dotychczasowej formie pieczy zastępczej po osiągnięciu pełnoletności. W przypadku osób legitymujących się orzeczeniem o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności zniesiono bowiem obowiązujący dotychczas wymóg uczenia się.

W 2023 r. na podstawie Programu „Kampania społeczna promująca rodzicielstwo zastępcze” ogłoszony został I otwarty konkurs ofert „Realizacja kampanii społecznej promującej rodzicielstwo zastępcze. Edycja 2023”. Dzięki temu działaniu zrealizowana została ogólnopolska kampania społeczna, której celem była m.in. zmiana postaw społecznych wobec rodzicielstwa zastępczego oraz dostarczenie wiedzy i zachęcenie Polaków do zaangażowania się w tworzenie rodzinnych form pieczy zastępczej. Kampania była realizowana przez organizację pozarządową, a jej budżet wyniósł 2 475 000 zł.

Rok 2023 był w dalszym ciągu dla pieczy zastępczej ogromnym wyzwaniem z powodu rosyjskiej inwazji na Ukrainę. Jeszcze w 2022 r. w celu kompleksowego zabezpieczenia sytuacji obywateli Ukrainy przebywających w związku z aktualną sytuacją geopolityczną na terytorium RP, uchwalono ustawę o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa. Jej przedmiotem jest także odpowiednie zabezpieczenie sytuacji dzieci, w tym dzieci z pieczy zastępczej, ewakuowanych z terenu Ukrainy. Ustawa ta powołała do życia „instytucję” opiekuna tymczasowego. Jest to rozwiązanie prawne dedykowane interwencyjne w ówczesnej, nadzwyczajnej sytuacji, nieznane dotąd polskiemu porządkowi prawnemu. Zgodnie z ww. ustawą opiekun tymczasowy jest ustanawiany przez sąd opiekuńczy. Do jego zadań należy reprezentacja oraz sprawowanie pieczy nad osobą i majątkiem małoletniego obywatela Ukrainy. Powinien on jednak uzyskiwać zezwolenie sądu opiekuńczego we wszelkich ważniejszych sprawach, które dotyczą osoby lub majątku małoletniego. W sytuacji braku możliwości ustanowienia opiekuna tymczasowego małoletni bez opieki są umieszczani w pieczy zastępczej, a ich pobyt jest finansowany z budżetu państwa. Dodatkowo w ustawie przewidziano prowadzenie przez Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej ewidencji dzieci, które przybyły z terytorium Ukrainy bez opieki bądź przed przybyciem były umieszczone w pieczy zastępczej na terytorium Ukrainy. Ewidencji małoletnich, służy specjalnie do tego stworzony i prowadzony przez resort rodziny system teleinformatyczny.

W okresie od 4 marca 2022 r. do 31 grudnia 2023 z terytorium Ukrainy (poprzez odcinek granicy PL-UA) zostało ewakuowanych, z udziałem MRPiPS, łącznie 3 092 dzieci z pieczy zastępczej (wraz z opiekunami) oraz małoletnich bez opieki, w tym 263 osoby z niepełnosprawnościami. Dzieci tych jednak co do zasady nie umieszczano w polskim systemie pieczy zastępczej. W polskim systemie pieczy zastępczej, według stanu na dzień 31.12.2023 r., znalazło się natomiast 410 dzieci ukraińskich (przybyłych do Polski w wyniku działań wojennych). Istotnym wydarzeniem w zakresie ochrony dzieci było uchwalenie 28 lipca 2023 r. ustawy o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw, czyli tzw. ustawy Kamilka, która nałożyła m.in. obowiązek wprowadzenia standardów ochrony małoletnich we wszystkich podmiotach, które pracują z dziećmi.

II. Charakterystyka systemu wspierania rodziny Podstawowym narzędziem działania systemu wspierania rodziny jest praca z rodziną. Jest ona ważna od momentu przeżywania przez rodzinę pierwszych trudności oraz niezbędna wówczas, gdy w rodzinie ma miejsce poważny kryzys zagrażający dobru dziecka. Rodzina, w wyniku podjętej z nią pracy, powinna osiągnąć zdolność prawidłowego funkcjonowania na tyle, aby bezpieczeństwo dzieci nie było zagrożone. Praca z rodziną prowadzona jest głównie w formie usług asystenta rodziny, natomiast pomoc w opiece i wychowaniu prowadzona jest w formie:

1) placówek wsparcia dziennego;

2) rodzin wspierających.

1. Asystent rodziny Zawód asystenta rodziny jest znaczącym elementem systemu wspierania rodziny w środowisku. Może on zostać przydzielony rodzinie przeżywającej problemy opiekuńczo-wychowawcze na wniosek pracownika socjalnego lub na mocy decyzji sądu rodzinnego. W 2023 r. zatrudnionych było ogółem 3 748 asystentów rodziny, tj. o 1% więcej niż w 2022 r. (3 699 asystentów), z tego 3 222 (tj. 86%) asystentów było zatrudnionych na podstawie umowy o pracę w systemie zadaniowego czasu pracy oraz 526 (tj. 14%) asystentów zatrudnionych było na podstawie umów o świadczenie usług. Oznacza to zasadnicze utrzymanie liczby asystentów zatrudnionych w oparciu o umowę o pracę na podobnym poziomie co w 2022 r., i świadczy o tym, że samorząd gminy utrzymuje tak bardzo postulowaną przez samych asystentów rodziny formę ich zatrudnienia. Z przedstawionego poniżej zestawienia liczby asystentów rodziny w podziale na województwa wynika, iż w roku 2023 zwiększyła się procentowo do 96 % liczba gmin, w których zatrudniano asystenta rodziny (w roku 2022 było to 90% gmin). W 2023 r. w ramach realizacji Programu asystent rodziny na rok 2023 na dofinansowanie dodatku do wynagrodzenia dla asystentów rodziny, resort rodziny uruchomił środki z Funduszu Pracy na łączną kwotę do 30 mln zł.

Tab. 1. Asystenci rodziny wg województw w latach 20182023

Procent gmin w województwie, w Liczb Liczba asystentów rodziny w województwie których zatrudniono asystenta a rodziny gmin Województwo w dyna woje mika wódz rok twie = 100 Dolnośląskie 288 301 294 295 279 280 100 169 96 98 95 95 95 85 Kujawsko-246 241 237 236 232 230 99 144 95 94 94 93 90 86 pomorskie Lubelskie 252 248 235 236 228 225 98 213 91 90 87 87 85 99 Lubuskie 131 128 125 127 123 127 103 82 100 99 96 99 100 100 Łódzkie 238 249 241 237 225 232 103 177 88 86 85 84 84 100 Małopolskie 309 301 284 283 280 283 101 182 96 95 95 95 94 99 Mazowieckie 459 462 467 459 451 466 103 314 89 90 93 91 89 100 Opolskie 97 95 89 94 91 91 100 71 97 96 94 97 96 91 Podkarpackie 210 212 202 203 197 205 104 160 94 96 92 94 93 91 Podlaskie 124 136 126 110 112 116 103 118 66 71 67 62 63 99 Pomorskie 242 241 233 227 225 239 106 123 98 98 97 94 92 97 Śląskie 418 423 420 407 411 399 97 167 96 95 95 96 95 98 Świętokrzyskie 138 140 131 135 127 126 99 102 92 94 93 92 91 100 Warmińsko-171 175 170 180 169 173 102 116 95 97 96 97 96 100 mazurskie Wielkopolskie 388 373 375 363 354 352 99 226 96 96 96 94 96 100 Zachodniopomo 209 209 195 194 195 204 104 113 97 97 98 96 95 90 rskie POLSKA 3 920 3 934 3 824 3 786 3 699 3 748 101 2 477 93 93 92 91 90 96 Źródło: Opracowanie MRPiPS na podstawie sprawozdań rzeczowo-finansowych z wykonywania zadań z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej z lat 2018–2023 (stan na dzień 31 grudnia danego roku).

Należy zauważyć, że począwszy od 2017 r. w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem” (Dz. U. z 2023 r. poz. 1923), zwanej dalej „ustawą „Za życiem””, asystentom rodziny przypisana jest rola koordynatora w zakresie usług wsparcia oferowanego kobietom w ciąży oraz ich rodzinom, ze szczególnym uwzględnieniem kobiet w ciąży powikłanej, kobiet w sytuacji niepowodzeń położniczych oraz rodzin dzieci, u których zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie albo nieuleczalną chorobę zagrażającą ich życiu, które powstały w prenatalnym okresie rozwoju dziecka lub w czasie porodu. Działania podejmowane przez asystenta polegają przede wszystkim na opracowaniu wspólnie z osobami zainteresowanymi katalogu możliwych do uzyskania form wsparcia oraz występowaniu w ich imieniu, w celu skorzystania przez nie z należnej im pomocy. Zgodnie z danymi uzyskanymi ze sprawozdań wojewódzkich z realizacji Programu asystent rodziny na rok 2023 liczba rodzin, którym udzielono porad dla kobiet i rodzin w ramach Programu kompleksowego wsparcia dla rodzin „Za życiem” w 2023 r. wyniosła 868, w tym liczba rodzin z kobietą, która jest w zagrożonej ciąży – 133.

Ogółem w 2023 r. w ramach realizacji ustawy z usług asystentów rodziny skorzystało 39 190 rodzin (w 2022 r. 42 527 rodzin), w tym 11 098 rodzin (tj. 28%) zobowiązanych zostało do współpracy z asystentem rodziny przez sąd. W stosunku do 2022 r. oznacza to wzrost o 11% liczby rodzin, do których sąd skierował asystenta rodziny (w 2022 r. było to 10 034 rodzin, co stanowiło 23,6% ogółu rodzin, z którymi pracował asystent). Na wzrost ten wpływ ma m.in. wprowadzenie ustawą z dnia 18 marca 2016 r. o zmianie ustawy  Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. poz. 406), gwarancji pozwalającej zapobiec umieszczeniu dziecka w pieczy jedynie z powodu ubóstwa rodziców. Użycie tego środka jest możliwe po wyczerpaniu wszystkich narzędzi wsparcia rodziny określonych w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r.  Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2023 r. poz. 2809) oraz w ustawie o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, czyli także po wykorzystaniu pracy prowadzonej przez asystenta rodziny z rodziną. Z danych tych wynika także, że charakter problemów wychowawczych, z którymi zmagają się rodziny jest coraz bardziej złożony i coraz częściej to sąd właśnie korzysta z tego narzędzia.

Spośród 39 190 rodzin, z którymi asystenci rodziny prowadzili pracę w 2023 r., dla 14 153 rodzin (co stanowi 21% ogółu) współpraca ta zakończyła się w 2023 r., w tym w 5 812 przypadkach nastąpiło to w związku z osiągnięciem założonych celów (41% rodzin). Przeciętny czas pracy asystenta z rodziną w 2023 r. wyniósł 30 miesięcy, co oznacza wzrost w stosunku do 2022 r., kiedy czas ten wynosił przeciętnie 25 miesięcy.

Powody zakończenia pracy z rodzinami przez asystentów rodziny w 2023 r. ze względu na zmianę metody pracy, 9% inne, 2% ze względu na brak efektów, 11% ze względu na osiągnięcie celów

ze względu na zaprzestanie ze względu na współpracy przez rodzinę osiągnięcie celów, 41% ze względu na brak efektów

ze względu na zmianę metody pracy ze względu na inne zaprzestanie współpracy przez rodzinę, 37%

Według stanu na ostatni dzień 2023 r. przeciętnie jeden asystent rodziny miał pod opieką 12 rodzin (w 2022 – 9 rodzin).

2. Placówki wsparcia dziennego Rodziny wychowujące dzieci w wieku szkolnym, a zwłaszcza rodziny, które mają trudności w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczych w stosunku do swoich dzieci, niejednokrotnie potrzebują pomocy w zakresie organizowania dzieciom czasu wolnego, pokonywania trudności szkolnych, radzenia sobie z zaburzeniami zachowania itp. Ważną rolę w sferze pomocy w opiece i wychowaniu dzieci pełnią placówki wsparcia dziennego. Dostęp do tego narzędzia wsparcia rodziny powinien być na tyle szeroki, aby miejsce w nim znalazły nie tylko dzieci kierowane przez ośrodki pomocy społecznej, ale także dzieci, które przyprowadzą rodzice lub opiekunowie.

W 2023 r. na obszarze Polski działało 1 976 placówek wsparcia dziennego, co oznacza zmniejszenie o 68 liczby placówek w stosunku do 2022 r. (2 044), w tym 1 087 placówki prowadzone były przez inny podmiot niż samorząd gminy. W 2023 r. do gminnych placówek wsparcia dziennego uczęszczało 35 139 dzieci (w 2022 r. 37 010 dzieci). W 2023 r. na prowadzenie placówek wsparcia dziennego samorządy gminne wydały ogółem 375 367 tys. zł, w tym na placówki wsparcia dziennego prowadzone przez inne podmioty niż gmina  152 114 tys. zł.

Placówki wsparcia dziennego mogą być prowadzone w formie: opiekuńczej, specjalistycznej oraz pracy podwórkowej, realizowanej przez wychowawców  pedagogów. W 2023 r. placówki typu opiekuńczego stanowiły 65% ogółu placówek wsparcia dziennego. Placówki specjalistyczne i pracy podwórkowej stanowiły odpowiednio 20% i 15% ogółu placówek.

Placówki wsparcia dziennego może także prowadzić samorząd powiatu. W 2023 r. działało 71 placówek wsparcia dziennego o charakterze ponadgminnym, w tym 35 placówek prowadzonych było przez podmiot inny niż samorząd powiatowy. Wydatki poniesione przez powiaty w 2023 r. na funkcjonowanie ponadgminnych placówek wsparcia dziennego wyniosły 13 984 tys. zł, w tym na placówki prowadzone przez inny podmiot niż powiat wydano 4 576 tys. zł.

3. Rodziny wspierające Rodzina przeżywająca trudności w wypełnianiu funkcji opiekuńczo-wychowawczych może, przy współpracy asystenta rodziny, zostać objęta pomocą rodziny wspierającej. Rodzina wspierająca jest to rodzina z bezpośredniego otoczenia dziecka, czyli np. sąsiedzi. Rodzina wspierająca pomaga rodzinie przeżywającej trudności w opiece i wychowaniu dziecka, prowadzeniu gospodarstwa domowego, kształtowaniu i wypełnianiu podstawowych ról społecznych. W 2023 r. funkcjonowały 54 rodziny wspierające, z tego 13 rodzin wspierających prowadziło pracę nie dłużej niż 3 miesiące, 34  nie dłużej niż 12 miesięcy. W 7 przypadkach wskazano, że rodziny wspierające prowadziły pracę dłużej niż rok. W 2023 r. z pomocy rodzin wspierających korzystało 57 rodzin. Tym samym w roku 2023 spadła liczba rodzin wspierających w stosunku do roku 2022. Najwięcej rodzin wspierających działało w województwach pomorskim, mazowieckim i lubelskim.

III. Charakterystyka systemu pieczy zastępczej Oprócz działań o charakterze profilaktycznym, mających na celu stworzenie dziecku odpowiednich warunków życia w jego środowisku rodzinnym, w obszarze wsparcia rodziny prowadzone są działania na rzecz doskonalenia i rozwoju różnych form pieczy zastępczej nad dzieckiem. Piecza zastępcza powinna mieć charakter jedynie okresowy i wszędzie tam, gdzie jest to możliwe, zmierzać do integracji dziecka z jego rodziną. Jednak należy podkreślić, że zdarzają się sytuacje, w których dobro dziecka wymaga utrzymywania tej formy opieki aż do pełnoletności, wówczas w istocie dochodzi do opieki długoterminowej. Z roku na rok utrzymuje się w obu formach pieczy zastępczej ponad 3-letni okres przebywania w nich dzieci. Świadczy to o potrzebie wzmacniania systemu wspierania rodziny i reintegracji po umieszczeniu dziecka w pieczy zastępczej.

Okres przebywania dzieci w pieczy zastępczej wg form pieczy zastępczej 100% 59% 39% 50% 5% 8% 5% 7% 8% 13% 13% 19% 10% 14% 0% do 3 miesięcy powyżej 3 do 6 powyżej 6 do 12 powyżej 1 roku do powyżej 2 lat do 3 powyżej 3 lat miesięcy miesięcy 2 lat lat

Formy rodzinne Formy instytucjonalne

Na podstawie postanowienia sądu dziecko może zostać umieszczone w jednej z dwóch form pieczy zastępczej:

1) rodzinnej;

2) instytucjonalnej.

Liczba dzieci umieszczonych w pieczy zastępczej w 2023 r. wyniosła ogółem 75 903, wobec 73 400 w 2022 r. (wzrost o ponad 3 %). Jest to najwyższy obserwowany w ostatnich latach przyrost liczby dzieci w pieczy zastępczej ogółem. Struktura według form umieszczenia dzieci w pieczy rodzinnej i instytucjonalnej, zobrazowana na poniższym wykresie, potwierdza utrzymanie pożądanej przewagi formy rodzinnej nad instytucjonalną. W 2023 r. wskaźnik deinstytucjonalizacji wyniósł 77 %.

Udział dzieci w pieczy zastępczej (0-18 lat) w populacji dzieci do 18. roku życia 1,20% 0,99% 0,99% 0,99% 0,94% 0,91% 0,88% 0,88% 0,93% 1,00% 0,87% 0,87% 0,86% 0,86% 0,73% 0,73% 0,71% 0,69% 0,70% 0,80% 0,67% 0,66% 0,65% 0,65% 0,65% 0,67% 0,65% 0,60% 0,40% 0,26% 0,26% 0,25% 0,25% 0,23% 0,22% 0,22% 0,22% 0,21% 0,21% 0,21% 0,23% 0,20% 0,00% 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

dzieci w instytucjonalnej pieczy dzieci w pieczy rodzinnej dzieci w pieczy zastępczej ogółem

Odsetek małoletnich (0–18 lat), umieszczonych w pieczy zastępczej w stosunku do populacji ogólnej populacji małoletnich w przedziale do 18. roku życia wzrósł w 2023 r. o 0,07 pkt procentowego i osiągnął poziom 0,93%. Tab. 2. Liczba dzieci w pieczy zastępczej w latach 2015–2023

Wyszczególnie Dynamika 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 nie 2022=100 Ogółem: 76 503 74 757 73 129 72 339 72 450 72 063 72 941 73 400 75 903 103,14 Rodzinna piecza 56 986 56 544 55 721 55 288 55 458 55 772 56 656 56 604 58 472 103,3 zastępcza % udział dzieci w rodzinnej pieczy zastępczej 74% 76% 76% 76% 77% 77% 78% 77% 77% 77% (wskaźnik deinstytucjonali zacji) Instytucjonalna 19 517 18 213 17 408 17051 16 992 16 291 16 285 16 796 17 431 103,77 piecza zastępcza % udział dzieci w instytucjonalnej 26% 24% 24% 24% 23% 23% 22% 23% 23% 23% pieczy zastępczej

W 2023 r. z rodzin naturalnych do rodzinnych form pieczy zastępczej skierowanych zostało 9 929 dzieci (wobec 9 016 dzieci w 2022 r.), natomiast do form instytucjonalnych 4 972 dzieci (wobec 4 645 dzieci w 2022 r.). Łącznie zatem do obu form pieczy z rodzin biologicznych zostało w roku 2023 skierowanych 14 901 dzieci, co oznacza znaczny przyrost w porównaniu z rokiem 2022 (13 661 dzieci). Ilustruje to poniższy wykres.

Liczba dzieci, które napłynęły do pieczy zastępczej z rodzin naturalnych 16000 14680 14901 13340 13463 13661 14000 12684 12250 12480 11813 11810 11310 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 Liczba dzieci z pieczy zastępczej w wieku do 18. r.ż., które powróciły do rodzin naturalnych

5000 4507 4682 4224 4359 4278 4120 4059 4110 3875 3714 3886 4000 3449 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

W przypadku liczby dzieci, które powróciły z pieczy zastępczej do rodzin naturalnych, można zaobserwować niewielki wzrost (o 168 dzieci) w stosunku do 2022 r.

Strukturę umieszczeń w pieczy zastępczej w 2023 r. obrazuje poniższy wykres. Warto podkreślić, że 92,7 % ogółu dzieci umieszczonych w pieczy zastępczej stanowią dzieci, które zostały umieszczone w pieczy zastępczej po raz pierwszy.

Struktura umieszczeń w pieczy zastępczej w 2023 r.

liczba dzieci po raz pierwszy umieszczonych w pieczy 92,7% zastępczej

liczba dzieci po raz drugi umieszczonych w pieczy 6,6% zastępczej

liczba dzieci po raz trzeci i kolejny umieszczonych w 0,7% pieczy zastępczej

Należy zauważyć, że w zestawieniach statystycznych dotyczących liczby podopiecznych w rodzinnej oraz instytucjonalnej pieczy zastępczej ogółem uwzględniane są także osoby, które ukończyły już 18. rok życia i nadal przebywają w pieczy zastępczej. Na koniec 2023 r. w pieczy zastępczej przebywało 10 998 osób, które ukończyły 18. rok życia i kontynuowały naukę. Mając powyższe na uwadze, wart odnotowania jest fakt, że 31 grudnia 2023 r. w pieczy zastępczej przebywało 64 905 dzieci poniżej 18. roku życia. Oznacza to, że 14,5 % ogółu osób objętych pieczą zastępczą stanowią osoby, które ukończyły 18. rok życia (w roku 2022 – 14,9%). Ilustruje to poniższy wykres. Liczba dzieci w wieku powyżej 18 lat w pieczy zastępczej 12253 12205 12237 12087 12088 11351 11710 12000 10931 10998 10000 8449 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

Szczegółowe dane na temat podmiotów pieczy zastępczej i liczby umieszczonych w nich dzieci w ujęciu wieloletnim prezentuje Aneks do niniejszej Informacji.

1. Rodzinna piecza zastępcza

a) struktura System rodzinnej pieczy zastępczej obrazuje poniższy schemat:

RODZINNA PIECZA ZASTĘPCZA Rodziny zastępcze Rodzinne domy dziecka Rodziny Rodziny Rodziny spokrew zawodowe, w tym niezawodowe nione Pogotowie Specjalistyczna rodzinne

Dla małoletnich Dla dzieci z Dla matek niepełnosprawnością nieletnich

W 2023 r. w rodzinnej pieczy zastępczej przebywało ogółem 58 472 dzieci umieszczonych w 36 998 podmiotach rodzinnej pieczy zastępczej. Oznacza to wzrost liczby podmiotów w porównaniu do 2022 r. (36 510 podmiotów) o 1,3%.

Liczba rodzin zastępczych w 2023 r. wyniosła 36 154. Zatem zaobserwować można wzrost liczby rodzin (wzrost o 431 rodzin) w stosunku do 2022 r. Jedyny spadek w 2023 r. w stosunku do roku poprzedniego (tj. o 0,4%) dotyczył liczby rodzin zastępczych zawodowych. Rodziny zastępcze stanowiły 98% ogólnej liczby podmiotów rodzinnej pieczy zastępczej, a pozostałe 2%, w liczbie 844, to rodzinne domy dziecka, których liczba w stosunku do 2022 r. wzrosła o 7,2%. O ponad 2% wzrosła także liczba rodzin zastępczych niezawodowych. Tab. 3. Liczba podmiotów rodzinnych form pieczy zastępczej w latach 2015–2023

Dynamika Wyszczególnienie 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2022 = 100

Ogółem 38 847 38 459 37 877 37 252 36 832 36 838 36 865 36 510 36 998 101,34

rodziny zastępcze 24 785 24 459 23 995 23 544 23 221 23 290 23 205 22 887 23 076 100,83 spokrewnione

rodziny zastępcze 11 549 11 395 11 228 10 969 10 776 10 689 10 784 10 738 10 988 102,33 niezawodowe

rodziny zastępcze 2 025 2 071 2 086 2 126 2 167 2 157 2 142 2 098 2 090 99,62 zawodowe

rodzinne domy 488 534 568 613 668 702 734 787 844 107,2 dziecka Źródło: Opracowanie MRPiPS na podstawie sprawozdań rzeczowo-finansowych z wykonywania zadań z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej z lat 2015–2023 (stan na dzień 31 grudnia danego roku).

Tab. 4. Liczba podmiotów rodzinnych form pieczy zastępczej wg województw

Rodziny Rodziny Rodziny Rodzinne domy Województwo zastępcze zastępcze zastępcze Ogółem dziecka spokrewnione niezawodowe zawodowe

Dolnośląskie 2 701 1 077 137 98 4 013

Kujawsko-pomorskie 1 336 686 128 55 2 205

Lubelskie 1 167 495 95 27 1 784 Lubuskie 844 394 94 13 1 345 Łódzkie 1 754 806 161 60 2 781 Małopolskie 1 227 597 191 23 2 038 Mazowieckie 2 598 1 253 172 79 4 102 Opolskie 625 313 56 26 1 020 Podkarpackie 632 401 77 12 1 122 Podlaskie 593 248 47 15 903 Pomorskie 1 423 677 200 128 2 428 Śląskie 3 073 1 453 266 122 4 914 Świętokrzyskie 636 261 25 13 935 Warmińsko-mazurskie 1 087 492 121 39 1 739 Wielkopolskie 1 899 1 159 217 50 3 325 Zachodniopomorskie 1 481 676 103 84 2 344 RAZEM 23 076 10 988 2 090 844 36 998 Źródło: Sprawozdanie rzeczowo-finansowe z wykonywania zadań z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej (stan na 31 grudnia 2023 r.).

Wzrost liczby dzieci umieszczonych w rodzinnej pieczy zastępczej na koniec roku 2023, tj. 58 472 dzieci w rozbiciu na typy rodzinnej pieczy zastępczej prezentuje poniższa tabela. Liczba dzieci umieszczonych w pieczy zastępczej rodzinnej na dzień 31 grudnia 2023 r. wskazuje, że w 2023 r. w stosunku do 2022 r. nastąpił wzrost liczby dzieci umieszczonych w rodzinach zastępczych zawodowych (o 4,8%) oraz w rodzinnych domach dziecka (o niemal 12%).

Tab. 5. Liczba dzieci umieszczonych w rodzinnych formach pieczy zastępczej w latach 2015–2023

Dynamika Wyszczególnienie 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2022 = Ogółem 56 986 56 544 55 721 55 288 55 458 55 772 56 656 56 604 58 472 103,3

rodziny zastępcze 31 951 31 647 30 816 30 185 29 868 29 877 30 092 29 619 30 038 101,41 spokrewnione

rodziny zastępcze 15 486 15 268 14 838 14 528 14 287 14 232 14 397 14 333 14 775 103,08 niezawodowe

rodziny zastępcze 6 371 6 270 6 355 6 572 6 817 6 874 7 006 7 027 7 364 104,79 zawodowe

rodzinne domy 3 178 3 359 3 712 4 003 4 486 4 789 5 161 5 625 6 295 111,91 dziecka Źródło: Opracowanie MRPiPS na podstawie sprawozdań rzeczowo-finansowych z wykonywania zadań z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej z lat 2015–2023 (stan na dzień 31 grudnia danego roku). Tab. 6. Liczba dzieci w poszczególnych formach rodzinnej pieczy zastępczej w latach 2022–2023 wg województw Rodziny zastępcze Rodziny zastępcze Rodziny zastępcze Rodzinne domy dziecka Ogółem spokrewnione niezawodowe zawodowe Lp Województ dynamik dynamik dynamik dynamik dynamik . wo a rok a rok a rok a rok a rok 2022 2023 2022 2023 2022 2023 2022 2023 2022 2023 2022= 2022= 2022= 2022= 2022= 100 100 100 100 100 Dolnośląski 1 3 495 3 492 99,91 1 388 1 385 99,78 516 488 94,57 643 712 110,73 6 042 6 077 100,58 e

Kujawsko-2 1 748 1 765 100,97 879 913 103,87 476 468 98,32 356 411 115,45 3 459 3 557 102,83 pomorskie

3 Lubelskie 1 477 1 570 106,30 673 686 101,93 303 327 107,92 185 194 104,86 2 638 2 777 105,27 4 Lubuskie 1 037 1 075 103,66 522 517 99,04 353 399 113,03 97 118 121,65 2 009 2 109 104,98 5 Łódzkie 2 274 2 247 98,81 971 999 102,88 446 467 104,71 345 373 108,12 4 036 4 086 101,24 Małopolski 6 1 580 1 623 102,72 799 820 102,63 480 524 109,17 167 164 98,20 3 026 3 131 103,47 e Mazowieck 7 3 388 3 382 99,82 1 580 1 633 103,35 571 628 109,98 559 610 109,12 6 098 6 253 102,54 ie 8 Opolskie 770 788 102,34 392 405 103,32 218 191 87,61 188 212 112,77 1 568 1 596 101,79 Podkarpack 9 840 824 98,10 592 590 99,66 225 239 106,22 69 71 102,90 1 726 1 724 99,88 ie 10 Podlaskie 788 793 100,63 320 336 105,00 161 159 98,76 122 114 93,44 1 391 1 402 100,79

11 Pomorskie 1 824 1 875 102,80 944 1 004 106,36 633 697 110,11 896 1 029 114,84 4 297 4 605 107,17

12 Śląskie 3 825 3 929 102,72 1 866 1 931 103,48 980 1 040 106,12 755 884 117,09 7 426 7 784 104,82 Świętokrzy 13 883 829 93,88 351 352 100,28 80 85 106,25 81 95 117,28 1 395 1 361 97,56 skie

Warmińsko 14 1 409 1 401 99,43 663 670 101,06 421 452 107,36 296 315 106,42 2 789 2 838 101,76 -mazurskie

Wielkopols 15 2 417 2 519 104,22 1 514 1 591 105,09 766 767 100,13 267 340 127,34 4 964 5 217 105,10 kie Zachodniop 16 1 864 1 926 103,33 879 943 107,28 398 433 108,79 599 653 109,02 3 740 3 955 105,75 omorskie

29 30 14 14 56 58

- RAZEM 101,41 103,08 7 027 7 364 104,80 5 625 6 295 111,91 103,30 619 038 333 775 604 472 Źródło: Opracowanie MRPiPS na podstawie sprawozdań rzeczowo-finansowych z wykonywania zadań z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej z lat 2022–2023 (stan na dzień 31 grudnia danego roku).

Wiek dziecka w rodzinnej pieczy zastępczej w 2023 roku poniżej 1 roku; 2% 1 - 3 lat; 7%

18 - 24 lat; 14%

4 - 6 lat; 10%

14 - 17 lat; 32%

7 - 13 lat; 35% Struktura wiekowa dzieci umieszczonych w pieczy zastępczej rodzinnej wskazuje, że najliczniej reprezentowana jest nadal grupa wiekowa 713 lat (20 225 dzieci) i tu odnotować należy wzrost w porównaniu do 2022 r. – 19 591 dzieci.

Zgodnie z danymi statystycznymi w 2023 r. z rodzinnych form pieczy zastępczej do rodzin naturalnych powróciło 2 527 dzieci. Liczba dzieci, które w 2023 r. powróciły do swoich rodzin naturalnych wzrosła w porównaniu do 2022 r. (2 443 dzieci).

W 2023 r. 3 992 pełnoletnich osób opuściło rodzinne formy pieczy zastępczej. Pełnoletni wychowankowie pieczy rodzinnej w 79% przypadków założyli własne gospodarstwa domowe (3 139 osób), co należy uznać za bardzo dobry wynik. Spośród osób pełnoletnich, które opuściły rodziny zastępcze w 2023 r., do rodzin naturalnych powróciło 189 osób, natomiast spośród osób pełnoletnich, które opuściły rodzinne domy dziecka, do rodzin naturalnych powróciły 22 osoby. Grupa 9 609 wychowanków w wieku 1824 lata po osiągnięciu pełnoletności pozostaje w dotychczasowych rodzinach zastępczych i rodzinnych domach dziecka.

Na koniec 2023 r. w rodzinnej pieczy zastępczej przebywało 110 małoletnich matek.

Zaobserwowano wzrost liczby nowo powstałych form rodzinnej pieczy zastępczej z 2 365 w 2022 r. do 2 654 w 2023 r. (wzrost o 12,2%). Wzrost ten wynika ze wzrostu liczby nowo powstałych rodzin niezawodowych (w 2022 r.  2 095, w 2023 r.  2 267). Wzrosła też liczba nowo powstałych rodzinnych domów dziecka (w 2022 r.  81, w 2023 r.  106) i nowo powstałych rodzin zastępczych zawodowych (w 2022 r.  189, w 2023 r.  281). Wzrost rodzin niezawodowych jest zjawiskiem bardzo pozytywnym, wskazuje bowiem na wzrost zainteresowania pieczą zastępczą jako formą opieki nad dzieckiem wymagającym wsparcia.

W latach 20172023 struktura nowopowstałych form rodzinnych prezentowała się następująco:

Liczba nowych form powstałych w latach 2017-2023

2500 2267 1517 1537 500 281 194 199 199 184 182 189 58 64 73 64 65 81 106 rodziny zastępcze niezawodowe rodziny zastępcze zawodowe rodzinne domy dziecka 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 Istotnym wskaźnikiem, mającym wpływ na podaż miejsc w rodzinach zastępczych i placówkach typu rodzinnego, jest liczba takich form, które nie deklarują chęci przyjęcia nowych dzieci, a w których wychowankowie przebywają wyłącznie na podstawie art. 37 ust. 2 ustawy, czyli są to osoby pełnoletnie, uczące się w szkole, na uczelni, u pracodawcy w celu przygotowania zawodowego, bądź też na kursach, a od 2023 r. również osoby legitymujące się orzeczeniem o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności.

Liczba form, pod opieką których znajdują się jedynie wychowankowie na podstawie art. 37 ust.2 na dzień 31 grudnia, a które nie deklarują chęci przyjęcia nowych dzieci 2175 2179 50 49 85 76 88 74 14 13 16 15 17 27 Rodziny zastępcze niezawodowe rodziny zastępcze zawodowe rodzinne domy dziecka

2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

b) wsparcie rodzin zastępczych  organizator i koordynator rodzinnej pieczy zastępczej We wspieraniu rodzin zastępczych w codziennych obowiązkach kluczową rolę pełni koordynator rodzinnej pieczy zastępczej, zatrudniony przez organizatora rodzinnej pieczy zastępczej. W 2023 r. pod opieką 1 839 koordynatorów rodzinnej pieczy zastępczej (w roku 2022 – 1 768) znalazło się 27 593 rodzin zastępczych i rodzinnych domów dziecka, tj. niemal 75% ogółu podmiotów rodzinnej pieczy zastępczej. Oznacza to 5 % wzrost liczby koordynatorów rodzinnej pieczy zastępczej. W 2023 r. rodzinom zastępczym i osobom prowadzącym rodzinne domy dziecka udzielono 160 401 porad w ramach poradnictwa specjalistycznego. Jest to 0,6 procentowy spadek w stosunku do 2022 r. (161 434 porad). Tab. 7. Liczba koordynatorów rodzinnej pieczy zastępczej w latach 20152023

Liczba koordynatorów rodzinnej pieczy zastępczej

Liczba Dynamika Województwo powiatów 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 rok 2022 = Dolnośląskie 30 163 164 178 183 185 184 177 169 165 98 Kujawsko-23 79 81 81 77 78 80 86 83 80 96 pomorskie Lubelskie 24 64 70 69 71 71 69 72 75 78 104

Lubuskie 14 62 72 72 71 76 77 78 80 93 116 Łódzkie 24 109 119 110 98 112 126 116 114 107 94 Małopolskie 22 91 90 84 92 81 94 101 94 103 110

Mazowieckie 42 175 182 193 210 217 211 219 234 242 103 Opolskie 12 35 34 35 39 42 43 46 43 47 109 Podkarpackie 25 70 73 76 75 72 71 71 71 69 97 Podlaskie 17 47 44 48 50 51 47 46 48 49 102 Pomorskie 20 121 123 119 121 126 115 127 121 135 112 Śląskie 36 198 198 199 234 231 226 224 221 235 106 Świętokrzyskie 14 53 60 65 61 59 60 59 52 59 113 Warmińsko-21 95 95 97 97 98 98 97 93 98 105 mazurskie Wielkopolskie 35 141 147 198 162 159 163 163 160 174 109 Zachodniopomors 21 94 91 101 100 99 102 106 100 105 105 kie Ogółem 380 1 597 1 643 1 725 1 741 1 757 1 766 1 788 1 758 1 839 105 Źródło: Opracowanie MRPiPS na podstawie sprawozdań rzeczowo-finansowych z wykonywania zadań z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej z lat 2015–2023 (stan na dzień 31 grudnia danego roku).

c) świadczenia dla rodzin zastępczych

Wysokość świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania dziecka w rodzinnej pieczy zastępczej jest zróżnicowana ze względu na to, czy jest to rodzina zastępcza spokrewniona, niezawodowa, zawodowa lub rodzinny dom dziecka. Na dzieci o specjalnych potrzebach opiekuńczo-wychowawczych przysługują dodatki do świadczeń.

Dane o wydatkach na świadczenia przysługujące rodzinom zastępczym w latach 2015– 2023 zostały przedstawione w tabelach: Tab. 8. Wydatki na świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania dzieci umieszczonych w rodzinnej pieczy zastępczej w latach 20152023

Wydatki (w tys. zł) Rodzaj Lp. świadczenia Dynamika 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 rok 2022 = Świadczenie na pokrycie kosztów utrzymania dziecka

1. 265 454 260 963 256 858 257 066 255 500 254 662 265 225 291 943 306 469 105 umieszczonego w spokrewnionej rodzinie zastępczej

Świadczenie na pokrycie kosztów utrzymania dziecka umieszczonego w

2. rodzinie 301 665 299 749 298 775 309 965 320 391 329 045 395 009 434 193 432 533 100 zastępczej niezawodowej, zawodowej lub w rodzinnym domu dziecka Dodatek na dziecko legitymujące się orzeczeniem o niepełnosprawnoś ci lub

3. 12 235 12 608 12 934 14 045 15 075 15 790 16 681 18 705 22 429 120 orzeczeniem o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawnoś ci Dodatek na dziecko umieszczone na podstawie ustawy z dnia 26 października 1982 r. o

4. postępowaniu w 16 11 10 11 7 5 23 3 12 400 sprawach nieletnich (Dz. U. z 2018 r. poz. 969, z późn. zm.)

5. Razem 579 370 573 331 568 578 581 088 590 973 599 503 676 938 744 844 761 443 102

Źródło: Opracowanie MRPiPS na podstawie sprawozdań rzeczowo-finansowych z wykonywania zadań z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej z lat 2015–2023. Tab. 9. Inne świadczenia dla dzieci umieszczonych w rodzinnej pieczy zastępczej w latach 20152023

Wydatki Dynamika Rodzaj Lp. (w tys. zł) Rok świadczenia 2022=100 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

Świadczenie jednorazowe na pokrycie niezbędnych

1. kosztów 6 978 5 853 6 570 6 293 7 061 6 195 7 582 8 689 9 487 109 związanych z potrzebami przyjmowanego dziecka

Świadczenie jednorazowe lub okresowe na pokrycie kosztów związanych z wystąpieniem

2. 1 741 1 441 1 241 1 323 1 657 1 591 1 740 2 092 2 453 117 zdarzeń losowych lub innych zdarzeń mających wpływ na jakość sprawowanej opieki

Dofinansowanie do wypoczynku

3. dziecka poza 3 363 3 426 3 397 3 847 4 142 3 123 3 500 4 007 4 446 111 miejscem zamieszkania

Środki finansowe na utrzymanie lokalu mieszkalnego w 13 15 15 17 19 22 26 38

4. 32 610 117 budynku 995 384 988 894 931 964 011 097 wielorodzinnym lub domu jednorodzinnego

Świadczenie na pokrycie kosztów

5. przeprowadzenia 878 1 012 1 447 1 363 1 724 1 205 1 376 1 696 2 249 133 niezbędnego remontu

Środki finansowe na pokrycie kosztów

6. 696 676 828 1 082 1 124 1 031 1 261 1 603 1 854 116 związanych z remontem lub ze zmianą lokalu Środki finansowe na pokrycie innych niezbędnych i nieprzewidzianych kosztów

7. związanych z 312 491 521 463 556 547 732 776 996 128 opieką i wychowaniem dziecka oraz funkcjonowaniem rodzinnego domu dziecka 27 28 29 32 36 36 42 61

8. Razem 51 473 120 963 282 993 265 195 657 202 605 Źródło: Opracowanie MRPiPS na podstawie sprawozdań rzeczowo-finansowych z wykonywania zadań z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej z lat 2015–2023.

Tab. 10. Wydatki na wynagrodzenia rodziny zastępczej zawodowej oraz prowadzącego rodzinny dom dziecka i wydatki na ten cel w latach 20152023

Wydatki (w tys. zł) Rodzaj Lp. wynagrodzenia Dynamika 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 rok 2022 = 100 Wynagrodzenia dla

1. rodziny zastępczej 68 975 71 384 73 660 78 441 82 866 91 503 99 129 103 774 131 158 126 zawodowej

za pełnienie funkcji 1.1. zawodowej rodziny 45 608 48 617 51 369 56 226 60 903 68 065 73 244 79 602 101 550 126 zastępczej

świadczenie za pełnienie funkcji 1.1.1. 357 291 425 501 667 564 926 1 010 1 186 117 rodziny pomocowej

za okres pełnienia 1.2. funkcji pogotowia 23 367 22 767 22 290 22 215 21 964 23 437 25 885 24 172 29 608 122 rodzinnego dodatek dla rodziny, w której przebywa przez okres dłuższy niż 10 dni w miesiącu kalendarzowym więcej niż troje dzieci lub co najmniej jedno 1.2.1 1 726 1 575 1 715 2 037 2 005 1 977 2 255 2 414 2 992 124 dziecko legitymujące się orzeczeniem o niepełnosprawności lub orzeczeniem o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności Wynagrodzenie dla osób prowadzących

2. 17 859 20 133 22 126 27 561 27 920 35 751 36 584 43 029 54 443 127 rodzinny dom dziecka świadczenie za pełnienie funkcji 2.1. 289 195 75 231 410 627 466 446 763 171 rodziny pomocowej Wynagrodzenie dla zleceniobiorców oraz osób

3. 5 484 6 371 8 269 9 929 11 740 15 591 18 572 22 787 30 072 132 zatrudnionych w rodzinnym domu dziecka, z tytułu:

3.1. umowy o pracę 282 381 475 678 585 691 897 561 837 149

umowy o 3.2. 5 202 6 328 8 102 9 225 11 179 15 335 18 432 22 669 31 399 138 świadczenie usług Wynagrodzenie dla zleceniobiorców oraz osób zatrudnionych w

4. rodzinie zastępczej 5 221 5 381 6 598 8 311 10 604 13 965 16 140 19 306 25 504 132 zawodowej lub rodzinie zastępczej niezawodowej, z tytułu:

4.1 umowy o pracę 157 204 268 492 420 518 1 083 502 898 179

umowy o 4.2 5 064 5 536 6 755 8 218 10 622 13 838 15 984 19 526 25 649 131 świadczenie usług

Źródło: Opracowanie MRPiPS na podstawie sprawozdań rzeczowo-finansowych z wykonywania zadań z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej z lat 2015–2023.

Osoby prowadzące zawodowe rodziny zastępcze i rodzinne domy dziecka otrzymują za swoją pracę wynagrodzenie, które obejmuje również czas pozostawania w gotowości do świadczenia pracy. Zgodnie z ustawą osoby te mają prawo do wypoczynku od sprawowania opieki w wymiarze 30 dni kalendarzowych rocznie. Zaobserwować można ok. 26-procentowy wzrost wydatków na wynagrodzenia w rodzinach zastępczych zawodowych i 27-procentowy  wzrost w rodzinnych domach dziecka. Największy wzrost wydatków z tytułu wynagrodzeń obserwuje się w wynagrodzeniach osób do pomocy w opiece nad dzieckiem i przy pracach gospodarczych (nawet o 79 % przy umowie o pracę w rodzinnych domach dziecka).

Biorąc pod uwagę wydatki powiatów na świadczenia dla rodzin zastępczych i rodzinnych domów dziecka, łącznie z wynagrodzeniami, średni miesięczny koszt utrzymania dziecka w rodzinnej pieczy zastępczej wynosił w 2023 r.  1 465 zł i wzrósł w stosunku do roku poprzedniego o 9,2% (w 2022 r. 1 341 zł), przy czym w rodzinie zastępczej zawodowej i rodzinnym domu dziecka  2 886 zł, co oznacza wzrost w stosunku do roku poprzedniego o 5,2% (w 2022 r. 2 743 zł).

Wraz z wejściem w życie ustawy, z dniem 1 stycznia 2012 r., gminy rozpoczęły współfinansowanie pobytu dzieci  mieszkańców danej gminy  według zasady: 10% kosztów w pierwszym roku pobytu dziecka umieszczonego w pieczy zastępczej, 30%  w drugim roku pobytu dziecka w pieczy zastępczej i 50%  w trzecim roku pobytu dziecka w pieczy zastępczej.

Wydatki gmin na wspołfinansowanie rodzinnej pieczy zastępczej w latach 2013-2023 (mln zł) 90.6 80 74.2

66.5 67.5 61.6 58.6 60 54.9 52.7 50.4 50.8 50 46.4 45.8 44.3 41.8 39.2 38.9 37.6 40 35.7 34.3 31.9 30.1 31.1 30.2 30 24.6 26 26.1 21.7 21.4 22.2 17.7 18 16.5 20 15 13.8 11.4 13.2 9.3 11.1 10 7 6.4 6.8 4.8 4.4 1.6 Rodziny zastępcze Rodziny zastępcze Rodziny zastępcze Rodzinny dom dziecka spokrewnione niezawodowe zawodowe

2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 Źródło: Opracowanie MRPiPS na podstawie sprawozdań rzeczowo-finansowych z wykonywania zadań z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej z lat 2013–2023.

W 2023 r. wydatki gmin związane ze współfinansowaniem pobytu dzieci w rodzinnej pieczy zastępczej wyniosły 274 910 tys. zł i były o 57 411 tys. zł, tj. o 26,4% wyższe niż w 2022 r. Wkład poniesiony przez gminy stanowił 20% ogółu wydatków na świadczenia dla rodzin zastępczych i rodzinnych domów dziecka oraz na wynagrodzenia dla osób pełniących funkcję rodzin zastępczych i rodzinnych domów dziecka w 2023 r. (w 2022 r. – 23,8%).

d) rekrutacja i dobór kandydatów do sprawowania rodzinnej pieczy zastępczej

Rekrutacja i dobór kandydatów do pełnienia funkcji rodziny zastępczej dokonywane są w oparciu o procedury określone w ustawie. Jest to zadanie własne powiatu. Ustawa szczegółowo określa wymagania, które musi spełniać osoba, która chciałaby pełnić funkcję rodziny zastępczej. Należy jednak w tym miejscu podkreślić, że ostateczną decyzję w tej sprawie podejmuje każdorazowo sąd opiekuńczy powierzając kandydatom pieczę zastępczą nad dzieckiem.

e) szkolenia rodzin zastępczych i prowadzących rodzinne domy dziecka Szkolenia rodzin zastępczych stanowią jeden z istotnych elementów systemu rodzinnej pieczy zastępczej. Bez dobrego przygotowania merytorycznego i praktycznego niejednokrotnie rodziny zastępcze nie byłyby w stanie podołać trudom rodzicielstwa zastępczego. Jest ono przeprowadzane na podstawie programów szkoleniowych dla kandydatów do sprawowania pieczy zastępczej, zatwierdzonych decyzją Ministra Rodziny i Polityki Społecznej. W 2023 r. Minister Rodziny i Polityki Społecznej wydał 23 decyzje zatwierdzające w sprawie szkoleń dla kandydatów do sprawowania pieczy zastępczej. W roku sprawozdawczym 2023 przeszkolono 3 398 osób (w 2022 r.  3 934), tj. kandydatów do pełnienia funkcji rodziny zastępczej niezawodowej i zawodowej, do prowadzenia rodzinnych domów dziecka lub do prowadzenia placówek opiekuńczo-wychowawczych typu rodzinnego. Ponadto w roku 2023 przeszkolono dodatkowo 963 kandydatów na rodziny zastępcze spokrewnione z dzieckiem. Szkolenie to ma charakter fakultatywny.

Liczba osób przeszkolonych w zakresie pieczy zastępczej w latach 2022-2023 0 2000 4000 6000 8000

kandydaci na rodziny zastępcze spokrewnione 860 kandydaci na rodziny zastępcze niezawodowe 2562 kandydaci na rodziny zastępcze zawodowe 390 kandydaci na prowadzących rodzinne domy dziecka 55 kandydaci na pełnienie funkcji dyrektora placówki 67 opiekuńczo - wychwawczej typu rodzinnego 23 rodziny zastępcze 5719 prowadzących rodzinne domy dziecka 483 dyrektorzy placówek opiekuńczo - wychowawczych typu 16 rodzinnego 20 2022 2023

2. Instytucjonalna piecza zastępcza

a) struktura Zgodnie z przepisami ustawy instytucjonalne formy pieczy zastępczej obowiązane są zapewnić dzieciom całodobową opiekę i wychowanie. Celem ich działania jest jak najlepsze zabezpieczenie dobra dziecka w sytuacji, gdy nie może być ono umieszczone w rodzinnej pieczy zastępczej. Ustawa wyraźnie ogranicza rolę instytucji w opiece nad małoletnimi pozbawionymi opieki rodziców biologicznych.

Obecnie obowiązujące regulacje pozwalają na umieszczanie w placówce opiekuńczo-wychowawczej typu socjalizacyjnego, interwencyjnego lub specjalistyczno-terapeutycznego, co do zasady wyłącznie dzieci powyżej 10. roku życia. Umieszczenie w nich dziecka poniżej

10. roku życia jest możliwe w przypadku, gdy w danej placówce umieszczona jest matka lub ojciec tego dziecka oraz w innych wyjątkowych przypadkach, szczególnie gdy przemawia za tym stan zdrowia dziecka lub dotyczy to rodzeństwa. Zmiany w tym zakresie były wprowadzane sukcesywnie w kolejnych latach tak, aby z dniem 1 stycznia 2020 r. wiek dzieci przebywających w placówkach opiekuńczo-wychowawczych nie był niższy niż 10 lat.

Ustawa wprowadziła także okres przejściowy dochodzenia do standardu liczby dzieci przebywających w placówkach opiekuńczo-wychowawczych, funkcjonujących przed dniem 1 stycznia 2012 r. Placówki te od dnia 2 stycznia 2021 r. powinny były uzyskać standard 14-osobowy. Przez wskazanie w ustawie terminów etapowego zmniejszania liczby wychowanków placówek i podwyższania ich granicy wieku samorządy terytorialne mogły się do wprowadzanych zmian odpowiednio przygotować, zarówno organizacyjnie, jak i finansowo.

Na dzień 31 grudnia 2023 r. na terenie Polski działało 1 313 placówek opiekuńczo-wychowawczych, co oznacza zwiększenie liczby placówek w stosunku do 2022 r. o 7.

Podział placówek ze względu na realizowane zadania w 2023 r. socjalizacyjna interwencyjną specjalistyczno terapeutyczną rodzinną

Źródło: Opracowanie MRPiPS na podstawie sprawozdań rzeczowo-finansowych z wykonywania zadań z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej w 2023 (stan na dzień 31 grudnia 2023 r.). Dane nie sumują się, ponieważ jedna jednostka organizacyjna może pełnić funkcje kilku placówek opiekuńczo-wychowawczych.

Kolejne wykresy obrazują liczbę placówek oraz przeciętną liczbę wychowanków w placówkach opiekuńczo-wychowawczych, która na koniec 2023 r. pozostała na poziomie  13 wychowanków.

Liczba placówek opiekuńczo-wychowawczych w latach 2012-2023 1400 1294 1306 1313 30 1098 1106 1125 1139 1200 25 1012 1046 25 918 22 1000 814 19 19 20 800 17 16 15 15 14 15 600 13 13 13 200 5

0 0 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 liczba placówek przeciętna liczba dzieci w placówce Źródło: Opracowanie MRPiPS na podstawie sprawozdań rzeczowo-finansowych z wykonywania zadań z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej z lat 2012–2023.

Na dzień 1 stycznia 2024 r.  według badania jednorazowego dotyczącego procesu deinstytucjonalizacji1)  w placówkach opiekuńczo-wychowawczych przebywało nadal 1 187 dzieci poniżej 7. roku życia, w tym m.in. z powodu: pobytu wraz z małoletnią matką  42 dzieci, stanu zdrowia  107 dzieci, pobytu ze starszym rodzeństwem  495 dzieci, z innego powodu  39 oraz z powodu braku wolnych miejsc w pieczy rodzinnej  429 dzieci. Ponadto w placówkach na dzień 1 stycznia 2024 r. przebywało 1518 dzieci w wieku od 7 do 10 lat.

Na 1 313 placówek opiekuńczo-wychowawczych funkcjonujących na koniec 2023 r.  374 placówek działało na zlecenie samorządu powiatowego jako placówki niepubliczne.

Poniższe wykresy przedstawiają podział placówek opiekuńczo-wychowawczych na poszczególne typy (socjalizacyjne, interwencyjne, specjalistyczno-terapeutyczne, rodzinne) w latach 2015–2023 oraz porównanie liczby placówek opiekuńczo-wychowawczych różnych typów w latach 20152023.

Liczba placówek opiekuńczo - wychowawczych w podziale na funkcje w latach 2015-2023 988 1006 1000 1000 899 800 833 749 776 772 400 255 266 254 251 215 231 204 243 245 209 177 189 192 205 201 230 223 227 200 48 55 58 58 55 54 65 68 67 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

socjalizacyjne interwencyjne specjalistyczno -terapeutyczne rodzinne

Źródło: Opracowanie MRPiPS na podstawie sprawozdań rzeczowo-finansowych z wykonywania zadań z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej z lat 2015–2023 (stan na dzień 31 grudnia danego roku).

Na dzień 31 grudnia 2023 r. w placówkach instytucjonalnej pieczy zastępczej (w tym także prowadzonych przez marszałków województw) przebywało łącznie 17 431 dzieci. W porównaniu z 2022 r. było to o 635 dzieci więcej.

1)Informacja dotycząca procesu deinstytucjonalizacji pieczy zastępczej badająca między innymi spełnianie standardów w placówkach opiekuńczo-wychowawczych typu socjalizacyjnego, interwencyjnego oraz specjalistyczno-terapeutycznego (Departament Polityki Demograficznej, MRPiPS). Liczba dzieci w placówkach instytucjonalnej pieczy zastępczej w latach 2015-2023 16000 15387 13779 13449 14000 13427 13361 12807 12796 13081 1488 1455 346 1885 1729 1458 316 1669 1614 270 1537 346 4000 217 1445 247 309 1576 182 1337 1272 1357 1577 2000 1145 1209 1210 1171 444 475 511 482 479 460 462 501 43 51 56 49 34 39 52 57 52 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 interwencyjne rodzinne socjalizacyjne specjalistyczno terapeutyczne regionalne placówki opiekuńczo - terapeutyczne interwencyjne ośrodki preadopcujne

Źródło: Opracowanie MRPiPS na podstawie sprawozdań rzeczowo-finansowych z wykonywania zadań z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej z lat 2015–2023 (stan na dzień 31 grudnia danego roku).

W 2023 r. z instytucjonalnych form pieczy zastępczej do rodzin naturalnych powróciło 1 751 wychowanków placówek opiekuńczo-wychowawczych, interwencyjnych ośrodków preadopcyjnych oraz regionalnych placówek opiekuńczo-terapeutycznych.

W 2023 r. grupa pełnoletnich wychowanków instytucjonalnej pieczy zastępczej w wieku 18–24 lata liczyła 1 389 osoby. W 2022 r. liczba ta wyniosła 1 387 osoby.

W 2023 r. 2 220 pełnoletnich osób opuściło placówki opiekuńczo-wychowawcze i regionalne placówki opiekuńczo-terapeutyczne, z czego 588 osoby (tj. 26%) powróciły do swoich rodzin naturalnych, natomiast 1 355 osób (tj. 61%) założyły własne gospodarstwa domowe. Fakt ten, w zestawieniu z 78% dzieci, które założyły własne gospodarstwa domowe, opuszczając rodziny zastępcze, zdaje się świadczyć ciągle o gorszym przygotowaniu do startu w dorosłość dzieci  wychowanków instytucjonalnej pieczy zastępczej.

Miejsce w pieczy zastępczej znalazły również małoletnie matki z dziećmi. Według danych na 31 grudnia 2023 r. w placówkach znajdowało się 29 małoletnich matek.

Na 31 grudnia 2023 r. w trzech działających w Polsce interwencyjnych ośrodkach preadopcyjnych (placówki dla dzieci do 1. roku życia, które wymagają specjalistycznej opieki oraz które w okresie oczekiwania na przysposobienie nie mogą zostać umieszczone w rodzinnej pieczy zastępczej) przebywało łącznie 52 dzieci. W okresie sprawozdawczym działało 11 regionalnych placówek opiekuńczo-terapeutycznych, w tym po jednej prowadzonej przez samorząd województwa mazowieckiego, podlaskiego, pomorskiego, świętokrzyskiego, zachodniopomorskiego, dwie w województwie podkarpackim i cztery w województwie śląskim. Regionalne placówki opiekuńczo-terapeutyczne to placówki dla dzieci wymagających bardzo intensywnych oddziaływań o charakterze leczniczym i terapeutycznym. Niektóre z tych placówek mają charakter quasi-leczniczy. Na koniec 2023 r. w placówkach tych przebywało łącznie 346 dzieci.

Poniższy wykres przedstawia liczbę placówek instytucjonalnej pieczy zastępczej w zestawieniu z liczbą dzieci ogółem w pieczy instytucjonalnej w latach 20122023.

Liczba dzieci w placówkach opiekuńczo-wychowawczych, regionalnych placówkach opiekuńczo-terapeutycznych i interwencyjnych ośrodkach preadopcyjnych w latach 2012-2023 25000 1400 1308 1320 1327

20597 1206 1200 20105 19697 19517 1138 1151 20000 1119 1054 17407 17431 1020 17051 16992 16796 1000 16291 16285 15000 816 800 0 0 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

liczba dzieci liczba placówek

b) wydatki Biorąc pod uwagę wydatki powiatów, ponoszone na utrzymanie (wydatki bieżące) placówek opiekuńczo-wychowawczych (bez regionalnych placówek opiekuńczo-terapeutycznych i interwencyjnych ośrodków preadopcyjnych), wynoszące łącznie ponad 1 560 mln zł w 2023 r., należy stwierdzić, że średni miesięczny koszt utrzymania dziecka w placówce opiekuńczo-wychowawczej wynosił w 2023 r. 7 458 zł, a zatem był wyższy o 13,5% niż w 2022 r. (6 569 zł). Średni miesięczny koszt utrzymania dziecka nie zawiera kosztów związanych z zadaniami realizowanymi przez powiatowe centra pomocy rodzinie. Dla porównania koszt utrzymania dziecka w rodzinie zastępczej zawodowej i w rodzinnym domu dziecka to 2 886 zł, czyli ok. 39% kwoty średniego miesięcznego kosztu utrzymania dziecka w placówce opiekuńczo-wychowawczej. Poniższy wykres prezentuje koszty utrzymania w różnych formach pieczy zastępczej w 2023 r.

Przeciętny miesięczny koszt utrzymania dziecka w formach pieczy zastępczej (w zł) 9253 10022 10000 7822 8165 8300 5000 2343 Rodziny zastępcze spokrewnione rodziny zastępcze zawodowe i niezawodowe Rodzinny dom dziecka placówki rodzinne placówki socjalizacyjne interwencyjne ośrodki preadopcyjne placówki interwencyjne regionalne placówki opiekuńczo - wychowawcze placówki specjalistyczno terapeutyczne

Źródło: Opracowanie MRPiPS na podstawie sprawozdań rzeczowo-finansowych z wykonywania zadań z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej z 2023 r.

W 2012 r. gminy rozpoczęły współfinansowanie pobytu dzieci, które po raz pierwszy trafiły do pieczy zastępczej. W okresie sprawozdawczym 2023 r. gminy ponosiły, w zależności od długości pobytu dzieci, 10%, 30% lub 50% wydatków na ich pobyt w pieczy zastępczej. Wydatki gmin związane ze współfinansowaniem pobytu dzieci w instytucjonalnej pieczy zastępczej wyniosły w 2023 r. 302 mln zł, co stanowi 19,4% ogółu wydatków z budżetów powiatów na wydatki bieżące poniesione na rzecz instytucjonalnej pieczy zastępczej. W 2022 r. wydatki gmin związane ze współfinansowaniem pobytu dzieci w instytucjonalnej pieczy zastępczej wyniosły 243,5 mln zł, co stanowiło 18,8% ogółu wydatków poniesionych na rzecz instytucjonalnej pieczy zastępczej.

IV. Sytuacja osób pełnoletnich opuszczających pieczę zastępczą Osobie opuszczającej, po osiągnięciu pełnoletności, rodzinę zastępczą, rodzinny dom dziecka, placówkę opiekuńczo-wychowawczą lub regionalną placówkę opiekuńczo-terapeutyczną przysługuje pomoc na usamodzielnienie. W ustawie wyróżniono następujące formy pomocy dla ww. kategorii osób:

1) pomoc na:

a) kontynuowanie nauki,

b) usamodzielnienie,

c) zagospodarowanie;

2) pomoc w uzyskaniu:

a) odpowiednich warunków mieszkaniowych,

b) zatrudnienia;

3) pomoc prawna i psychologiczna.

Pomoc ta może mieć charakter pieniężny (przyznanie świadczenia pieniężnego) lub niepieniężny (pomoc w uzyskaniu odpowiednich warunków mieszkaniowych, pomoc w uzyskaniu zatrudnienia, pomoc na zagospodarowanie, w tym również w formie rzeczowej, pomoc prawna i psychologiczna). Dodatkowo formą pomocy dla osób usamodzielnianych zapewnianą przez powiat jest udzielanie wsparcia w procesie usamodzielnienia. W 2023r. udzielono łącznie 103 850 świadczeń dla osób pełnoletnich. Liczba ta nie obejmuje pomocy prawnej i psychologicznej.

Wydatki na świadczenia dla osób usamodzielnianych w latach 2014-2023 (w mln zł) 90,3 87,6 82,1 77,1

100,0 74,2 68,7

66,4 64,4

62,3 57,8 80,0 60,0

27,7 23,0 20,9 20,8 20,0

19,5 19,0 18,8 18,4 17,9 40,0

9,4 8,9 8,2

7,7 7,6 7,6

7,6 7,2 7,2 6,8 20,0 0,0 na kontynuowanie nauki na usamodzielnienie na zagospodarowanie

2014 r. 2015 r. 2016 r. 2017 r. 2018 r. 2019 r. 2020 r. 2021 r. 2022 r. 2023 r.

Źródło: Opracowanie MRPiPS na podstawie sprawozdań rzeczowo-finansowych z wykonywania zadań z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej z lat 2014–2023.

Biorąc pod uwagę uśrednioną dla 2023 r. liczbę wychowanków w wieku 18–24 lata opuszczających pieczę zastępczą, przeciętna wartość wsparcia dla wychowanka z tytułu kontynuowania nauki wyniosła 5 664 zł rocznie, na usamodzielnienie  6 004 zł, natomiast na zagospodarowanie  2 559 zł.

Zamieszczony wykres podsumowuje w statystycznej formie efekty procesu usamodzielnienia, zbierając dane pokazane osobno w poszczególnych częściach Informacji. Wydaje się, że z punktu widzenia trwałego efektu społecznego świadectwem jakości pieczy zastępczej jest przygotowanie wychowanka do dorosłego życia. Jednym z takich elementów, oprócz budowania systemu wartości, jest umiejętność wejścia w role społeczne w życiu dorosłym i uzyskanie samodzielności.

Liczba wychowanków w wieku pow. 18 lat opuszczających pieczę zastępczą 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

założyły własne gospodarstwa domowe powróciły do rodziny naturalnej inne

Źródło: Opracowanie MRPiPS na podstawie sprawozdań rzeczowo-finansowych z wykonywania zadań z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej z lat 2012–2023. V. Adopcja

1. Ośrodki adopcyjne Od 1 stycznia 2012 r. organizowanie i prowadzenie ośrodków adopcyjnych stanowi zadanie zlecone z zakresu administracji rządowej, realizowane przez samorząd wojewódzki lub na jego zlecenie przez podmioty niepubliczne. Zadanie to finansowane jest z budżetu państwa. W 2023 r. na organizowanie i prowadzenie ośrodków adopcyjnych wydatkowano kwotę 60 192,2 tys. zł, w tym środki z budżetu państwa  59 416,04 tys. zł stanowiły 99%. W 2023 r. liczba i struktura ośrodków adopcyjnych nie uległa znaczącym zmianom względem 2022 r. Na terenie kraju funkcjonowało 57 struktur ośrodków adopcyjnych (włączając filie i oddziały), w tym 67% stanowiły ośrodki publiczne.

Tab. 11. Ośrodki adopcyjne w Polsce wg województw

Ośrodki publiczne – Województwo Ośrodki publiczne Ośrodki niepubliczne filie

Dolnośląskie 1 0 2

Kujawsko-pomorskie 1 3 2

Lubelskie 1 3 0

Lubuskie 2 0 1

Łódzkie 1 0 2

Małopolskie 1 0 4

Mazowieckie 1 5 3

Opolskie 1 0 1

Podkarpackie 1 0 0

Podlaskie 1 0 0

Pomorskie 1 0 1

Śląskie 1 3 2

Świętokrzyskie 1 0 0

Warmińsko-mazurskie 1 2 0

Wielkopolskie 5 0 0

Zachodniopomorskie 1 1 1

SUMA 21 17 19 Zadaniem ośrodków adopcyjnych jest prowadzenie procedur przysposobienia. Zadanie to należy do ich wyłącznych kompetencji. W ramach swoich działań ośrodki adopcyjne wydają między innymi opinie kwalifikacyjne dla kandydatów do przysposobienia dziecka, biorą udział w posiedzeniach w sprawie okresowej oceny sytuacji dziecka umieszczonego w pieczy zastępczej oraz prowadzą szkolenia dla kandydatów do przysposobienia dziecka jak również szkolenia dla kandydatów do pełnienia funkcji rodziny zastępczej.

Zgodnie z ustawą kandydaci do przysposobienia dziecka muszą ukończyć odpowiednie szkolenie. Ramowy program tego szkolenia jest zatwierdzany, na wniosek podmiotu wnoszącego, przez ministra właściwego do spraw rodziny, na okres 5 lat. W 2023 r. Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej wydał 5 takich decyzji.

W 2023 r. na kandydatów do przysposobienia dziecka przeszkolono 2 038 osób (przy czym małżonkowie wykazywani byli jako 1 osoba). Dodatkowo w 2023 r. ośrodki adopcyjne przeszkoliły 422 osoby na kandydatów do pełnienia funkcji rodziny zastępczej, prowadzącego rodzinny dom dziecka lub do pełnienia funkcji dyrektora placówki opiekuńczo - wychowawczej typu rodzinnego (przy czym małżonkowie wykazywani byli jako 1 osoba).

Do ważnych zadań ośrodków adopcyjnych należy także udzielanie specjalistycznych porad. Najwięcej z nich udzielono rodzinom przysposabiającym (wsparcie uzyskało 14 869 rodzin). Ośrodki adopcyjne udzielały również wsparcia psychologiczno-pedagogicznego w postępowaniu postadopcyjnym, wsparcie w tym zakresie uzyskało 3 997 rodzin.

2. Przysposobienie krajowe W 2023 r. liczba przysposobionych dzieci wyniosła 2 482. W porównaniu do 2022 r. liczba ta zmniejszyła się o 281 przysposobień, co oznacza spadek o 10%.

Tab. 12. Przysposobienie według liczby przysposabianych dzieci w latach 2011–2023

Liczba przysposobionych dzieci w tym Lata Ogółem orzeczone przez osoby zamieszkałe blankietowe za granicą 2011 3 315 296 751 2012 3 486 274 790 2013 3 537 312 766 2014 3 492 294 774 2015 3 361 279 719 2016 3 265 286 582 2017 2 866 137 490 2018 2 661 36 482 2019 2 715 22 365 2020 2 198 9 349 2021 2 710 7 415 2022 2 763 12 319 2023 2 482 10 272 Źródło: na podstawie sprawozdawczości Ministerstwa Sprawiedliwości.

Według danych na dzień 31 grudnia 2023 r. liczba dzieci zakwalifikowanych do adopcji, dla których nie dobrano kandydatów do przysposobienia, wyniosła 2 147, w tym dzieci w wieku do 1. roku życia było 27, w wieku 1–4 lat było 409, dzieci w wieku 5–9 lat było 813, dzieci w wieku 10–14 lat było 689, zaś dzieci w wieku 15 lat i więcej było 209. Liczba kandydatów na rodziców adopcyjnych oczekujących na adopcję dziecka według stanu na dzień 31 grudnia 2023 r. wynosiła natomiast 1 053 (małżonkowie wykazywani są tu łącznie jako 1 kandydat)  liczba ta dotyczy kandydatów do przysposobienia, którzy począwszy od 1 stycznia 2012 r. otrzymali pozytywną opinię kwalifikacyjną, z wyłączeniem tych, których ośrodek adopcyjny dobrał już jako kandydatów do przysposobienia konkretnego dziecka, posiadających ten status na dzień 31 grudnia 2023 r.

Liczba kandydatów na rodziców adopcyjnych oraz liczba dzieci oczekujących na przysposobienie 2022 2023

liczba kandydatów oczekujących na przysposobienie wg stanu na dzień 31.12.2022 i 31.12.2023

liczba dzieci oczekujących na przysposobienie według stanu na dzień 31.12.2022 i 31.12.2023

Źródło: opracowanie własne MRPiPS

Analizując powyższe dane należy zauważyć, że na koniec 2023 r. liczba dzieci oczekujących na adopcję zmniejszyła się, w porównaniu ze stanem na dzień 31 grudnia 2022 r., o 78 dzieci (tj. ok 3,5%). Natomiast liczba kandydatów na rodziców adopcyjnych oczekujących na przysposobienie dziecka zmalała o 73 osoby (tj. o 6,5 %), przy czym małżonkowie, tak jak wskazano powyżej, liczeni są jako jeden kandydat. Zestawiając ze sobą dane na temat dzieci i kandydatów do przysposobienia, zauważalne jest, iż liczba dzieci oczekujących na przysposobienie jest nadal zdecydowanie większa niż liczba kandydatów do przysposobienia dziecka. Znaczne grono kandydatów wyraża jednak chęć przysposobienia jedynie małoletniego w wieku poniżej lat 3, dodatkowo nieobarczonego negatywnym wywiadem zdrowotnym lub środowiskowym. Takich dzieci w procedurze jest mało, pozostałe zaś dzieci, które są starsze oraz np. dodatkowo mają szczególne potrzeby w dalszym ciągu oczekują na dobranie dla nich odpowiednich kandydatów, którzy byliby gotowi na ich przysposobienie.

Dodatkowo należy podkreślić, że ponad 49% dzieci oczekujących na przysposobienie (dzieci, które uzyskały kwalifikację do przysposobienia, dla których ośrodek adopcyjny nie dokonał doboru kandydatów do przysposobienia wg stanu na dzień 31 grudnia 2023 r.) to dzieci w wieku od 5 do 14 lat. Zatem ta kategoria wiekowa jest nadal szczególnym wyzwaniem dla ośrodków adopcyjnych, które pracują z kandydatami do przysposobienia, jak również dla innych jednostek wspierających rodzinę, aby odpowiednio zachęcić, a następnie przygotować kandydatów na przysposobienie dzieci starszych.

Decyzja o przysposobieniu dzieci starszych powinna być także nieco łatwiejsza w związku z wprowadzonymi ustawą z dnia 7 października 2022 r. o zmianie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej oraz niektórych innych ustaw zmianami w zakresie urlopów adopcyjnych tj. prawa do urlopu ojcowskiego, urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego oraz rodzicielskiego przysługujących pracownikowi, który przyjął dziecko na wychowanie i wystąpił do sądu opiekuńczego z wnioskiem o wszczęcie postępowania w sprawie przysposobienia dziecka. Uprawnienia te, co do zasady wydłużono do ukończenia przez dziecko 14. roku życia (we wcześniejszym stanie prawnym przysługiwały one zasadniczo do ukończenia przez dziecko 7 lub w wyjątkowych sytuacjach do 10 roku życia).

Usprawnieniu procedur adopcyjnych służyć miały także inne zmiany wprowadzone ww. nowelizacją. Wśród tych zmian należy wskazać m.in.: dokonywanie wstępnej oceny kandydata do przysposobienia dziecka, wprowadzenie pewnych elementów standaryzacji prowadzenia procedur przysposobienia przez ośrodki adopcyjne poprzez wskazanie minimalnego zakresu treści opinii kwalifikacyjnej, czy też zakresu gromadzonych danych osobowych. Wprowadzono także konieczność dostosowania godzin pracy ośrodka adopcyjnego do realnych potrzeb osób korzystających z jego usług, jak również konieczność przeprowadzenia wstępnej oceny kandydata do przysposobienia oraz umożliwienia mu udziału w szkoleniu w terminie nie dłuższym niż 4 miesiące od złożenia wniosku, o którym mowa w art. 172 ust. 6 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, wraz ze wskazanymi w tym przepisie dokumentami.

Liczba kandydatów do przysposobienia, którzy w okresie od 1 stycznia 2023 r. do 31 grudnia 2023 r. otrzymali pozytywną opinię kwalifikacyjną, posiadających ten status na dzień 31 grudnia 2023 r., wyniosła 1 463 (małżonkowie, tak jak wskazano powyżej, liczeni są jako jeden kandydat), natomiast liczba dzieci, które uzyskały w tym okresie pozytywną kwalifikację do przysposobienia wyniosła 1 879 (z tego liczba dzieci poniżej 1. roku wyniosła  257, dzieci w wieku od 1 roku do 4 lat  887, od 5 do 9 lat  565, od 10 do 14 lat  153, 15 lat i więcej  17), spośród 6 535 dzieci zgłoszonych ogółem w 2023 r. do ośrodków adopcyjnych w Rzeczypospolitej Polskiej.

Dodatkowo w 2023 r. ośrodki adopcyjne dokonały doborów kandydatów do przysposobienia dla 1 684 dzieci, z tego 1 479 dotyczyło doborów dla dzieci, które dany ośrodek adopcyjny zakwalifikował jednocześnie do przysposobienia, natomiast 205 doborów dotyczyło dzieci zakwalifikowanych przez inny ośrodek adopcyjny niż ten kwalifikujący dziecko do przysposobienia (poprzez działanie Wojewódzkich Banków Danych). W tym obszarze nastąpił niestety znaczący spadek w stosunku do 2022 r., kiedy to dokonano 1 861 doborów kandydatów do przysposobienia (spadek o 9,5 %).

3. Przysposobienie międzynarodowe Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej pełni funkcję organu centralnego ds. przysposobienia międzynarodowego w rozumieniu art. 6 Konwencji o ochronie dzieci i współpracy w dziedzinie przysposobienia międzynarodowego, sporządzonej w Hadze dnia 29 maja 1993 r. (Dz. U. z 2000 r. poz. 448), zwanej dalej „Konwencją haską”. Jednym z zadań organu centralnego jest wydawanie zgody na kontynuowanie procedury przysposobienia, o której mowa w art. 17 lit. c Konwencji haskiej. W 2023 r. wydano 12 takich zgód w stosunku do 18 dzieci. Z tego: 1 sprawa dotyczyła łączenia rodzeństwa, 11 spraw odnosiło się natomiast do dzieci posiadających specyficzne potrzeby, w tym potrzeby medyczne, dla których adopcja związana ze zmianą miejsca zamieszkania w Rzeczypospolitej Polskiej na miejsce zamieszkania w innym państwie uznana została za najlepszą ze wszystkich zastępczych form opieki nad dzieckiem. Krajami będącymi miejscem zwykłego pobytu kandydatów w tych sprawach były: Włochy (11 dzieci), USA (5 dzieci), Szwecja (2 dzieci).

Liczba wydanych zgód, o których mowa w art. 17 c Konwencji haskiej oraz liczba dzieci, których dotyczą wydane zgody 17 11 12 12 21 12 9 10 16 18 7 8

Liczba wydanych zgód, o których mowa w art. 17 c Liczba dzieci, których dotyczą wydane zgody Konwencji haskiej

2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 Źródło: opracowanie własne MRPiPS

W Polsce do prowadzenia procedury przysposobienia międzynarodowego w 2023 r. nadal upoważnione były dwa ośrodki adopcyjne. Obwieszczeniem Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 13 stycznia 2017 r. w sprawie listy ośrodków adopcyjnych upoważnionych do współpracy z organami centralnymi innych państw lub z licencjonowanymi przez rządy innych państw organizacjami lub ośrodkami adopcyjnymi (M.P. poz. 35), zostały wyznaczone: Diecezjalny Ośrodek Adopcyjny z siedzibą w Sosnowcu oraz Katolicki Ośrodek Adopcyjny z siedzibą w Warszawie. W 2023 r. ośrodki te współpracowały z zagranicznymi organizacjami adopcyjnymi, licencjonowanymi przez rządy innych państw lub bezpośrednio z organami centralnymi Państw – Stron Konwencji haskiej. Pod koniec 2023 r. na terenie Polski działało 12 takich organizacji. Dodatkowo w 2023 r. kontynuowano także monitoring losów małoletnich, przysposobionych przez kandydatów mających miejsce zamieszkania poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Zadanie to należy do Katolickiego Ośrodka Adopcyjnego z siedzibą w Warszawie. Monitoring ten polega przede wszystkim na przesyłaniu przez organ centralny państwa przyjmującego lub pośredniczącą agencję adopcyjną raportów z przeprowadzanych wywiadów postadopcyjnych w częstotliwości raz na rok przez okres pierwszych trzech lat, a po upływie tego okresu raz na trzy lata, aż do osiągnięcia przez dziecko pełnoletności. Dodatkowo kandydaci do przysposobienia dziecka mający miejsce zwykłego pobytu poza granicami Polski są zobowiązani do wyrażania na piśmie zgody na kontakt z dzieckiem za pośrednictwem środków umożliwiających porozumiewanie się na odległość (telefon, skype, e-mail) przez pracowników Katolickiego Ośrodka Adopcyjnego w Warszawie lub przez pracowników polskiego organu centralnego oraz zgody na wizyty w miejscu zamieszkania dziecka, realizowane przez polskie służby konsularne lub inne osoby upoważnione przez organ centralny przez okres 6 miesięcy od dnia uprawomocnieniu się postanowienia o przysposobieniu.

Według danych resortu sprawiedliwości w roku 2023 w postępowaniu międzynarodowym przysposobiono 10 dzieci.

VI. Niepełnosprawność w pieczy zastępczej i adopcji2)

Na koniec 2023 r. w pieczy zastępczej przebywało 9 911 dzieci z orzeczeniem o niepełnosprawności. 7 518 dzieci przebywało w rodzinnej pieczy zastępczej, a 2 393 dzieci w instytucjonalnej pieczy zastępczej.

Udział dzieci niepełnosprawnych w liczbie dzieci w pieczy zastępczej ogółem wg grup wiekowych 16,00% 14,76% 14,33% 14,00% 12,72% 12,42% 12,00%

10,00% 8,73%

8,00%

6,00% 3,58% 4,00%

2,00%

0,00% ogółem poniżej 1 roku od 1 roku do 3 lat 4-6 lat 7-13 lat 14-17 lat

Warto także odnotować, że w 2023 r. w pieczy zastępczej przebywało 3 130 dzieci ze zdiagnozowanym Spektrum Płodowych Zaburzeń Alkoholowych FASD.

2)Dane uzyskane na podstawie jednorazowego sprawozdania przesłanego przez urzędy marszałkowskie i urzędy wojewódzkie w 2023 r. Dane dotyczące liczby dzieci przysposobionych różnią się od danych Ministerstwa Sprawiedliwości z uwagi na odmienny sposób gromadzenia danych statystycznych. Liczba dzieci ze zdiagnozowanym FASD w pieczy zastępczej w 2023 r. 562 504 403 342 500 299 165 92 151 124 107 17 3 17 43 ogółem poniżej 1 od 1 roku do 4-6 lat 7-9 lat 10-13 lat 14-15 lat 16-17 lat roku 3 lat piecza rodzinna placówki opiekuńczo - wychowawcze

VII. Wydatki na realizację ustawy w 2023 r. Z danych uzyskanych ze sprawozdań budżetowych składanych przez jednostki samorządu terytorialnego3) wynika, że wydatki na realizację ustawy w 2023 r. wyniosły ogółem niemal 4,22 mld zł i były o 0,51 mld zł, tj. o 13,7% wyższe niż w 2022 r. Należy zwrócić uwagę nie tylko na rosnące wydatki samorządów na realizację zadań wynikających z ustawy, ale i na istotne zmiany w udziale poszczególnych rodzajów samorządu terytorialnego w tych wydatkach. W 2023 r. nastąpił dalszy wzrost wydatków samorządu gminnego wynikający z konieczności ponoszenia wyższych niż w 2022 r. kosztów współfinansowania pobytu dzieci w pieczy zastępczej (10% kosztów w pierwszym roku pobytu dzieci w pieczy zastępczej i odpowiednio 30% i 50% kosztów, jeśli dziecko przebywa w pieczy zastępczej 2, 3 i więcej lat).

Współfinansowanie wydatków samorządu powiatowego przez gminy w latach 2012-2023 (tys. zł) 500000 409132 400000 314973 300000 237885 257114 100000 49640 współfinansowanie gmin

2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

Przedstawione wydatki dotyczą sumy wydatków wszystkich poziomów samorządu terytorialnego i w pewnym zakresie zawierają w sobie

3)

współfinansowanie przez samorząd gminny wydatków związanych z kosztami pobytu dzieci w pieczy zastępczej. W 2023 r. samorządy powiatowe otrzymały tym samym wsparcie w finansowaniu pieczy zastępczej od gmin na poziomie 23,8%. W 2022 r. udział ten wyniósł ok. 21,5%. Poniżej przedstawiono zestawienie wydatków gmin w porównaniu z liczbą dzieci w pieczy zastępczej ogółem.

Współfinansowanie przez gminy (w tys. zł) i liczba dzieci w pieczy zastępczej

600000 73400 80000 78679 78675 72941 500000 72063 78000 400000 76000 300000 74000

200000 72000 73128 72339 72450 100000 70000

0 68000 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

W 2023 r. na realizację zadań wynikających z ustawy, z budżetów poszczególnych wojewodów wydatkowano środki w kwocie 67,3 mln zł (w 2022 r.  207,7 mln)4), z tego:  57,5 mln zł na funkcjonowanie ośrodków adopcyjnych,  7,3 mln zł na finansowanie pobytu dzieci cudzoziemców w placówkach opiekuńczo-wychowawczych,  2,5 mln zł na finansowanie pobytu dzieci cudzoziemskich w rodzinnej pieczy zastępczej.

Jednocześnie na Rządowy Program Asystent rodziny na rok 2023 wydatkowano ze środków Funduszu Pracy 28,8 mln zł. Z kolei na realizację Rządowego programu wsparcia powiatu w organizacji i tworzeniu rodzinnych form pieczy zastępczej w 2023 r. wydatkowano ze środków Funduszu Pracy 36,6 mln zł (wydatki według stanu na koniec 2023 roku, nie uwzględniają zwrotów dokonanych w 2024 roku).

VIII. Podsumowanie

1. W 2023 r. zatrudnionych było prawie 3,7 tys. asystentów rodziny. Ich zatrudnienie zwiększyło się w stosunku do 2022 r. Z usług asystentów rodziny w 2023 r. skorzystało ogółem 39 190 rodzin, w tym 11 098 rodzin zobowiązanych zostało przez sąd do współpracy z asystentem rodziny. W stosunku do 2022 r. oznacza to wzrost o 11% liczby rodzin, do których sąd skierował asystenta rodziny (w 2022 r. było to 10 034 rodzin).

2. Spośród 39 190 rodzin, z którymi asystenci rodziny prowadzili pracę w 2023 r., dla 14 153 rodzin (co stanowi 21% ogółu) współpraca ta zakończyła się w 2023 r., w tym w 5 812 przypadkach nastąpiło to w związku z osiągnięciem założonych celów (41% rodzin).

4) Różnica w wydatkowaniu środków jest w głównej mierze następstwem przejęcia przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych wypłat na rzecz dzieci przebywających w pieczy zastępczej świadczenia wychowawczego 500 + oraz dobry start od 1 czerwca 2022 r.

3. W 2023 r. funkcjonowało prawie 2 tys. gminnych placówek wsparcia dziennego, w tym ponad połowa to placówki niepubliczne. Liczba ta oznacza, że w stosunku do 2022 r. funkcjonowało o 68 placówek wsparcia dziennego mniej. W 2023 r. do gminnych placówek wsparcia dziennego uczęszczało 35 139 dzieci. Ponadto w 2023 r. działały 71 placówki wsparcia dziennego o charakterze ponadgminnym, w tym 35 z nich prowadzonych było przez podmiot inny niż samorząd powiatowy.

4. W 2023 r. funkcjonowały 54 rodziny wspierające. Z pomocy rodzin wspierających korzystało 57 rodzin.

5. Liczba dzieci umieszczonych w pieczy zastępczej w 2023 r. wyniosła ogółem 75 903 dzieci, wobec 73 400 dzieci w 2022 r., co oznacza wzrost o 3,4%. Na koniec 2023 r. w pieczy zastępczej w ogólnej liczbie 75 903 wychowanków, 10 998 osób ukończyło 18. rok życia i kontynuowało naukę. Mając powyższe na uwadze należy wskazać, że na dzień 31 grudnia 2023 r. w pieczy zastępczej przebywało 64 905 dzieci poniżej 18. roku życia. Oznacza to, że aż 14,5% ogółu osób objętych pieczą zastępczą stanowiły osoby, które ukończyły 18. rok życia.

6. W 2023 r. odsetek dzieci umieszczonych w pieczy zastępczej w stosunku do populacji dzieci do 18. roku życia ogółem wyniósł – 0,93%. W roku 2022 był to wskaźnik 0,86%.

7. W 2023 r. w rodzinnej pieczy zastępczej przebywało ogółem 58 472 dzieci.

8. W 2023 r. nastąpił dalszy wzrost liczby rodzinnych domów dziecka jako formy sprawowania rodzinnej pieczy zastępczej nad dziećmi. W 2022 r. funkcjonowało 787 rodzinnych domów dziecka, natomiast na koniec 2023 r. funkcjonowało ich 844, co stanowi wzrost o 7,2%. Rodzinne domy dziecka stanowią obecnie 2% w strukturze podmiotów rodzinnej pieczy zastępczej.

9. Liczba zatrudnionych koordynatorów rodzinnej pieczy zastępczej na koniec 2023 r. wyniosła 1 839.

10. W 2023 r. w powiatach udzielono rodzinom zastępczym i osobom prowadzącym rodzinne domy dziecka 160 401 porad w ramach poradnictwa specjalistycznego. Oznacza to spadek o 0,6% w stosunku do 2022 r. (161 434 porad).

11. W roku sprawozdawczym 2023 przeszkolono 3 398 osób, tj. kandydatów do pełnienia funkcji rodziny zastępczej niezawodowej i zawodowej, do prowadzenia rodzinnych domów dziecka lub do prowadzenia placówek opiekuńczo-wychowawczych typu rodzinnego. Ponadto w roku 2023 przeszkolono dodatkowo 963 kandydatów na rodziny zastępcze spokrewnione z dzieckiem(szkolenie fakultatywne).

12. W 2023 r. w stosunku do roku poprzedniego zwiększyła się liczba dzieci przebywających w placówkach instytucjonalnej pieczy zastępczej, łącznie z instytucjami prowadzonymi przez marszałków (na dzień 31 grudnia 2023 r. w placówkach tych przebywało łącznie 17 431 dzieci, co w porównaniu z 2022 r. oznacza, że przebywało w nich o 635 dzieci więcej). Przeciętna liczba dzieci w placówkach opiekuńczo-wychowawczych kształtuje się na poziomie 13 wychowanków.

13. W ogólnej liczbie dzieci przebywających w instytucjonalnej pieczy zastępczej istotny udział mają dzieci przebywające w placówkach opiekuńczo-wychowawczych typu rodzinnego. Placówki te swoim charakterem zbliżone są do rodzinnych domów dziecka, które to z kolei, zgodnie z generalną klasyfikacją form i typów pieczy zastępczej, zakwalifikowane są do rodzinnych form pieczy zastępczej. Przyjmując, że powyższe dwie formy pieczy zastępczej można byłoby, ze względu na ich funkcjonalne i celowościowe podobieństwo, zakwalifikować łącznie do rodzinnych form pieczy zastępczej, to statystyka dotycząca liczby dzieci w podziale na rodzinne i instytucjonalne formy pieczy zastępczej kształtowałaby się w sposób odmienny. I tak przyjęcie powyższej zmiany w typologii skutkowałoby spadkiem liczby dzieci w instytucjonalnych formach z 17 431 dzieci do 15 986 dzieci, a tym samym osiągnięcie wskaźnika deinstytucjonalizacji na poziomie 79,1%.

14. Należy zauważyć wzrost wydatków na zawodowe formy pieczy zastępczej, w tym wydatków na wynagrodzenia rodzin zastępczych i prowadzących rodzinne domy dziecka. Konsekwencją tego zjawiska jest wzrost średniego miesięcznego kosztu utrzymania dziecka w pieczy zastępczej typu rodzinnego. Średni miesięczny koszt utrzymania dziecka w rodzinnej pieczy zastępczej wynosił w 2023 r.  1 465 zł i wzrósł w stosunku do roku poprzedniego o 9,2% (w 2022 r. 1 341 zł), przy czym w rodzinie zastępczej zawodowej i rodzinnym domu dziecka  2 886 zł, co oznacza wzrost w stosunku do roku poprzedniego o 5,2% (w 2022 r. 2 743 zł). Koszty te są jednak zdecydowanie niższe niż koszty pobytu dzieci w placówkach.

15. Średni miesięczny koszt utrzymania dziecka w placówce opiekuńczo-wychowawczej (bez regionalnych placówek opiekuńczo-terapeutycznych i interwencyjnych ośrodków preadopcyjnych) wynosił w 2023 r. 7 458 zł, co oznacza wzrost o 889 zł w stosunku do 2022 r. Średni miesięczny koszt w regionalnych placówkach opiekuńczo – terapeutycznych wynosi 9 253 zł, a w interwencyjnych ośrodkach preadopcyjnych – 8 165 zł.

16. W 2023 r. wydatki gmin związane ze współfinansowaniem pobytu dzieci w rodzinnej pieczy zastępczej wyniosły 274 910 tys. zł i były o 57 411 tys. zł, tj. o 26,4% wyższe niż w 2022 r. Wkład poniesiony przez gminy stanowił 20% ogółu wydatków na świadczenia dla rodzin zastępczych i rodzinnych domów dziecka oraz na wynagrodzenia dla osób pełniących funkcję rodzin zastępczych i rodzinnych domów dziecka w 2023 r. (w 2022 r. – 23,8%).

17. W 2023 r. wydatki gmin związane ze współfinansowaniem pobytu dzieci w instytucjonalnej pieczy zastępczej wzrosły. Wyniosły one 302 mln zł, co stanowi 19,4 % ogółu wydatków na wydatki bieżące poniesione na rzecz instytucjonalnej pieczy zastępczej. W 2022 r. wydatki gmin związane ze współfinansowaniem pobytu dzieci w instytucjonalnej pieczy zastępczej wyniosły 243,5 mln zł, co stanowiło 18,8% ogółu wydatków poniesionych na rzecz instytucjonalnej pieczy zastępczej.

18. Liczba dzieci powyżej 18. roku życia, które opuściły pieczę zastępczą w 2023 r., wyniosła 6 314 Biorąc pod uwagę uśrednioną dla 2023 r. liczbę wychowanków w wieku 18–24 lata opuszczających pieczę zastępczą, przeciętna wartość wsparcia dla wychowanka z tytułu kontynuowania nauki wyniosła 5 664 zł rocznie, na usamodzielnienie  6 004 zł, natomiast na zagospodarowanie  2 559 zł.

19. W 2023 r. liczba przysposobionych dzieci wyniosła 2 482. W porównaniu do 2022 r. liczba ta zmniejszyła się o 281 przysposobień, co oznacza spadek o 10%.

20. Na koniec 2023 r. liczba dzieci oczekujących na adopcję wyniosła 2 147. W porównaniu ze stanem na dzień 31 grudnia 2022 r. liczba ta zmniejszyła się o 78 dzieci (tj. ok 3,5%). Liczba kandydatów na rodziców adopcyjnych oczekujących na adopcję dziecka wynosiła natomiast 1 053 (małżonkowie wykazywani są tu łącznie jako 1 kandydat) i zmalała w stosunku do końca 2022 r. o 73 osoby (tj. o 6,5 %), przy czym małżonkowie, tak jak wskazano powyżej, liczeni są jako jeden kandydat.

21. W 2023 r. Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej działając jako organ centralny Konwencji o ochronie dzieci i współpracy w dziedzinie przysposobienia międzynarodowego wydał 12 zgód na kontynuowanie procedury przysposobienia, w stosunku do 18 dzieci. Z tego: 1 sprawa dotyczyła łączenia rodzeństwa, 11 spraw odnosiło się natomiast do dzieci posiadających specyficzne potrzeby w tym medyczne, dla których adopcja związana ze zmianą miejsca zamieszkania w Rzeczypospolitej Polskiej na miejsce zamieszkania w innym państwie uznana została za najlepszą ze wszystkich zastępczych form opieki nad dzieckiem. Krajami będącymi miejscem zwykłego pobytu kandydatów w tych sprawach były: Włochy (11 dzieci), USA (5 dzieci), Szwecja (2 dzieci).

22. W 2023 r. w postępowaniu międzynarodowym przysposobiono 10 dzieci. Aneks I. Rodziny zastępcze Tab. 1. Liczba rodzin zastępczych z podziałem na poszczególne typy w latach 2005–2023 Zawodowe rodziny zastępcze**

Rodziny Rodziny Rodzinne domy Lata spokrewnione z o charakterze Ogółem niezawodowe* dziecka dzieckiem ogółem zawodowe wielodzietne specjalistyczne pogotowia rodzinnego

2005 35 592 5 790 661 x 152 40 469 x 42 043

2006 36 394 6 054 885 x 318 59 508 x 43 333

2007 36 788 6 267 1 102 x 495 86 521 x 44 157

2008 36 880 6 326 1 323 x 661 115 547 x 44 529

2009 36 762 6 200 1 494 x 777 167 550 x 44 456

2010 36 673 6 242 1684 x 902 208 574 x 44 599

2011 36 701 6 227 1 912 x 1 035 252 625 x 44 840

2012 25 836 12 162 1 843 1 036 x 264 543 228 40 069

2013 25 842 12 182 1 906 1 099 x 256 551 330 40 260

2014 25 071 11 711 2 024 1 215 x 251 558 395 39 201

2015 24 785 11 549 2 025 1 216 x 253 556 488 38 847

2016 24 459 11 395 2 071 1 292 x 245 534 534 38 459

2017 23 995 11 228 2 086 1 340 x 243 503 568 37 877

2018 23 544 10 969 2 126 1 408 x 246 472 613 37 252

2019 23 221 10 776 2 167 1 461 x 251 455 668 36 832

2020 23 290 10 689 2 157 1 473 x 248 436 702 36 838

2021 23 205 10 784 2 142 1 480 X 253 409 734 36 865

2022 22 887 10 738 2 098 1 467 x 238 393 787 36 510

2023 23 076 10 988 2 090 1475 x 246 369 844 36 998 Źródło: Opracowanie własne MRPiPS na podstawie sprawozdań MPiPS-03 oraz sprawozdań rzeczowo-finansowych z wykonywania zadań z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej za lata 2012-2023 (stan na dzień 31 grudnia danego roku). * do 2011 r. rodziny niespokrewnione z dzieckiem. ** do 2011 r. zawodowe niespokrewnione z dzieckiem rodziny zastępcze. Tab. 2. Liczba dzieci przebywających w rodzinach zastępczych w latach 2005–2023 Liczba dzieci w zawodowych rodzinach zastępczych** Liczba Liczba dzieci w Liczba dzieci w o dzieci w rodzinach rodzinach Lata zastępczych zastępczych charakterze rodzinnych Ogółem Ogółem zawodowych wielodzietnych specjalistycznych domach spokrewnionych niezawodowych* pogotowia rodzinnego dziecka

2005 46 261 9 219 3 865 x 711 77 3 077 x 59 345 2006 46 831 9 661 5 062 x 1 554 141 3 367 x 61 554 2007 48 488 10 198 6 313 x 2 397 203 3 713 x 64 999 2008 48 450 10 143 7 433 x 3 370 278 3 785 x 66 026 2009 48 111 9 852 8 013 x 4 018 387 3 608 x 65 976 2010 47 981 9 809 8 617 x 4 516 428 3 673 x 66 407 2011 47 907 9 763 9 301 x 5 079 533 3 689 x 66 971 2012 33 769 16 383 6 454 3 935 x 606 1 913 1 476 58 082 2013 33 306 16 431 6 727 4 035 x 583 2 109 2 106 58 570 2014 32 405 15 890 6 779 4 194 x 568 2 017 2 583 57 657 2015 31 951 15 486 6 371 4 064 x 549 1 758 3 178 56 986 2016 31 647 15 268 6 270 4 154 x 533 1 583 3 359 56 544 2017 30 816 14 838 6 355 4 272 x 528 1 555 3 712 55 721 2018 30 185 14 528 6 572 4 560 x 530 1 482 4 003 55 288 2019 29 868 14 287 6 262 4 240 X 447 1 575 4 102 55 458 2020 29 877 14 232 6 874 4 845 x 510 1 519 4 789 55 772 2021 30 092 14 397 7 006 4 990 x 525 1 491 5 161 56 656 2022 29 619 14 333 7 027 5 027 x 496 1 504 5 625 56 604 2023 30 038 14 775 7 364 5 280 x 506 1578 6295 58 472 Źródło: Opracowanie własne MRPiPS na podstawie sprawozdań MPiPS-03 (liczba dzieci w ciągu roku) oraz sprawozdań rzeczowo-finansowych z wykonywania zadań z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej za lata 2012-2023 (stan na dzień 31 grudnia danego roku). * do 2011 r. rodziny niespokrewnione z dzieckiem. ** do 2011 r. zawodowe niespokrewnione z dzieckiem rodziny zastępcze. II. Placówki opiekuńczo-wychowawcze Tab. 1. Liczba placówek opiekuńczo-wychowawczych z podziałem na poszczególne typy w latach 20052023 Placówki Placówki Placówki Regionalne opiekuńczo- opiekuńczo- opiekuńczo- Placówki Interwencyjne Placówki placówki Lata wychowawcze wychowawcze wychowawcze wielofunkcyjne specjalistyczno-opiekuńczo-ośrodki Ogółem* typu typu typu terapeutyczne preadopcyjne terapeutyczne interwencyjnego rodzinnego socjalizacyjnego

2005 55 267 301 102 x x x 725 2006 52 263 283 129 x x x 727 2007 44 274 263 154 x x x 735 2008 37 279 259 166 x x x 741 2009 38 267 268 189 x x x 762 2010 35 282 277 177 x x x 771 2011 31 282 291 181 x x x 785 2012 123 267 515 x 13 1 1 816 2013 149 242 625 x 30 3 2 923 2014 166 238 712 x 45 6 2 1 020 2015 177 231 749 x 48 6 2 1 054 2016 189 255 776 x 55 8 3 1 109 2017 192 266 772 x 58 10 3 1 116 2018 205 254 800 x 58 10 3 1 138 2019 204 243 833 x 55 10 2 1 151 2020 201 230 899 x 54 10 2 1 206 2021 223 227 988 x 66 11 3 1 308 2022 251 215 1 006 x 68 11 3 1 320 2023 245 209 1 000 x 67 11 3 1 327 Źródło: Opracowanie własne MRiPS na podstawie sprawozdań MRPiPS-03 oraz sprawozdań rzeczowo-finansowych z wykonywania zadań z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej za lata 2012-2023 (stan na dzień 31grudnia danego roku). * dotyczy jednostek organizacyjnych  dane nie sumują się, ponieważ jedna jednostka organizacyjna może pełnić funkcje kilku placówek opiekuńczo-wychowawczych. Tab. 2. Liczba dzieci przebywających w poszczególnych typach placówek opiekuńczo-wychowawczych, regionalnych placówkach opiekuńczo-terapeutycznych i interwencyjnych ośrodkach preadopcyjnych w latach 2005–2023 Liczba dzieci w Liczba dzieci regionalnych w interwencyjnych Liczba dzieci w placówkach opiekuńczo-wychowawczych: placówkach ośrodkach opiekuńczo-preadopcyjnych Lata terapeutycznych

typu typu specjalistyczno-typu rodzinnego wielofunkcyjnych interwencyjnego socjalizacyjnego terapeutycznych

2005 4 157 2 252 16 527 7 736 x x x 2006 4 998 2 187 13 951 10 890 x x x 2007 4 619 2 261 12 505 12 234 x x x 2008 2 955 2 226 11 343 13 291 x x x 2009 2 628 2 242 11 106 13 736 x x x 2010 2 058 2 495 10 660 13 404 x x x 2011 1 819 2 524 10 787 13 003 x x x 2012 2 217 2 232 15 967 x 109 49 23 2013 1 927 2 030 15 626 x 366 115 41 2014 1 801 1 963 15 324 x 429 144 36 2015 1 576 1 885 15 387 x 444 182 43 2016 1 337 1 729 14 404 x 475 217 51 2017 1 145 1 669 13 779 x 511 247 57 2018 1 209 1 614 13 427 x 482 270 49 2019 1 272 1 537 13 361 x 479 309 34 2020 1 210 1 458 12 807 x 460 317 39 2021 1 171 1 488 12 796 x 462 316 52 2022 1357 1455 13081 x 501 346 57 2023 1570 1445 13442 x 562 346 52 Źródło: Opracowanie własne MRPiPS na podstawie sprawozdań MRPiPS-03 (liczba dzieci w ciągu roku) oraz sprawozdań rzeczowo-finansowych z wykonywania zadań z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej za lata 2012-2023 (stan na dzień 31 grudnia danego roku).