Poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej.

Druk nr 1942 · strona druku w Sejmie · 1942.pdf · 1942-ustawa i uzasadnienie.docx

Pełny tekst

Tekst wyodrębniony automatycznie z dokumentu źródłowego; wiążący jest oficjalny druk.

Warszawa, 24 września 2025 r. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ X kadencja

Pan Szymon Hołownia Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej

Na podstawie art. 118 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i na podstawie art. 32 ust. 2 regulaminu Sejmu niżej podpisani posłowie wnoszą projekt ustawy:

- o zmianie ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej. Do reprezentowania wnioskodawców w pracach nad projektem ustawy upoważniamy panią posłankę Ewę Szymanowską.

(-) Agnieszka Buczyńska; (-) Elżbieta Burkiewicz; (-) Żaneta Cwalina-Śliwowska; (-) Sławomir Ćwik; (-) Bożenna Hołownia; (-) Szymon Hołownia; (-) Rafał Kasprzyk; (-) Aleksandra Leo; (-) Joanna Mucha; (-) Barbara Okuła; (-) Barbara Oliwiecka; (-) Ryszard Petru; (-) Bartosz Romowicz; (-) Ewa Schädler; (-) Marcin Skonieczka; (-) Piotr Paweł Strach; (-) Ewa Szymanowska; (-) Paweł Śliz; (-) Wioleta Tomczak; (-) Kamil Wnuk. Projekt

USTAWA z dnia………………2025 r. o zmianie ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej

Art. 1. W ustawie z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2023 r. poz. 1966) uchyla się art. 70a.

Art. 2. Postępowania w sprawie wniosków, o których mowa w art. 70a ust. 1 ustawy zmienianej w art. 1, podlegają umorzeniu z dniem wejścia niniejszej ustawy w życie.

Art. 3. Ustawa wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia.

Uzasadnienie

14 marca 2024 roku Marszałek Sejmu Szymon Hołownia, na mocy art. 6 ustawy z dnia 23 grudnia 1994 r. o Najwyższej Izbie Kontroli (Dz. U. z 2022 r. poz. 623), zlecił Najwyższej Izbie Kontroli (dalej jako: „NIK”) przeprowadzenie kontroli finansowania kościołów i innych związków wyznaniowych ze środków publicznych za lata 2021-2023, ze szczególnym uwzględnieniem Kościoła Katolickiego (kontrola NIK nie obejmowała m.in. spółek Skarbu Państwa). Wyniki tej kontroli NIK opublikowała 15 maja 2025 r.1

W piśmie do Prezesa NIK Marszałek Sejmu podkreślił, że Konstytucja, obowiązujące w Polsce akty prawa międzynarodowego oraz ustawy gwarantują wolność myśli, sumienia i wyznania, jednocześnie zakazując dyskryminacji z powodu przekonań religijnych. Polska konstytucja gwarantuje równouprawnienie kościołów i innych związków wyznaniowych oraz nakazuje zachowanie przez władze publiczne bezstronności w sprawach przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych, z jednoczesnym obowiązkiem zapewnienia swobody ich wyrażania w życiu publicznym. Co więcej, władze mają konstytucyjny obowiązek ukształtowania stosunków między państwem a kościołami i związkami wyznaniowymi „na zasadach poszanowania ich autonomii oraz wzajemnej niezależności”, a także „współdziałania dla dobra człowieka i dobra wspólnego”.

Projektodawcy stoją na stanowisku, że niedopuszczalne jest nakładanie na kogokolwiek obowiązku finansowego wspierania wspólnot religijnych, a w szczególności zobowiązanie do płacenia podatku kościelnego na rzecz wspólnoty religijnej, z którą podatnik się nie utożsamia, bowiem obywatele mają prawo do swobodnego świadczenia na rzecz kościołów i innych związków wyznaniowych oraz instytucji charytatywno-opiekuńczych. Biorąc to pod uwagę, Marszałek Sejmu zwrócił się do NIK o zbadanie wydatków publicznych na poszczególne kościoły i inne związki wyznaniowe, ze szczególnym uwzględnieniem Kościoła katolickiego, przez podmioty ustawowo podlegające kontroli NIK.

Zgodnie z wynikami kontroli NIK przepływy finansowe w latach 2021-2023, między państwem a związkami wyznaniowymi, wyniosły ok. 17,45 mld zł. Średnio stanowiło to rocznie prawie 6 mld zł, przy czym ok. 95% tych środków, czyli 16,5 mld zł, otrzymał Kościół Katolicki i związane z nim organizacje.

We wskazanej wyżej puli transferów znalazły się sprawy z zakresu nieodpłatnego przekazywania nieruchomości przez wojewodów na rzecz osób prawnych Kościoła Katolickiego na podstawie art. 70a ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2023 r. poz. 1966) – dalej u.s.p.k.k. Przepis z art. 70a, który jest przedmiotem przedkładanej nowelizacji, został wprowadzony na mocy ustawy o zmianie ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 października 1991 r.2

Podstawowym założeniem tej regulacji była rekompensata za nieruchomości pozostawione przez Kościół rzymskokatolicki z obszaru byłych Ziem Wschodnich po II wojnie światowej3. Zgodnie z aktualnym brzmieniem omawianego przepisu, osobom prawnym Kościoła Katolickiego, które po dniu 8 maja 1945 r. podjęły działalność na Ziemiach Zachodnich i Północnych, mogą być, na ich wniosek, przekazane nieodpłatnie na własność grunty znajdujące się w zasobach Państwowego Funduszu Ziemi albo w Zasobie Własności Rolnej Skarbu Państwa. Przekazanie na własność nieruchomości następuje w drodze decyzji wojewody właściwego ze względu na miejsce położenia nieruchomości, wydanej za zgodą Dyrektora Generalnego Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa (dalej: KOWR)4. W latach 2021-2023 sprawy z zakresu nieodpłatnego przekazania nieruchomości na podstawie art. 70a u.s.p.k.k. były prowadzone w siedmiu urzędach wojewódzkich (dalej: UW)5.

W raporcie NIK powołano się także na zestawienie decyzji wydanych na podstawie art. 70a u.s.p.k.k. z Dolnośląskiego UW, które pozwala na całościowe podsumowanie wielkości areału ziemi, przekazanego kościelnym osobom prawnym, w przypadku województwa dolnośląskiego od początku obowiązywania przepisu. Według wskazanych danych, decyzjami wydanymi do 31 grudnia 2023 r., przekazano 591 podmiotom grunty o łącznej powierzchni 8259,5645 ha6. Warto ponadto odnotować przypadek 5 wniosków o charakterze zbiorczym, które trafiły do Dolnośląskiego UW, z czego przykładowo jeden z nich dotyczył przekazania na rzecz 54 parafii gruntów o powierzchni 757,02 ha7.

W tym kontekście należy zaznaczyć za raportem NIK, że według stanu na 31 grudnia 2023 r. w urzędach wojewódzkich pozostawało w toku 340 spraw z zakresu nieodpłatnego przekazania nieruchomości8, co oznacza, że nie tylko w ostatnim czasie, ale i w najbliższych Zob. uzasadnienie do projektu ustawy o zmianie ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, druk nr 986 z 18 lipca 1991 r., str. 3-4. W brzmieniu art. 70a ust. 3 ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego przekazanie na własność nieruchomości następuje za zgodą Prezesa Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa. Od lipca 2003 r. w jej miejsce utworzono Agencję Nieruchomości Rolnych (art. 18 ust. 2 ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego, Dz. U. z 2024 r. poz. 423), a następnie Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa (KOWR) (art. 45, art. 46 i art. 55 pkt 1 ustawy z dnia 10 lutego 2017 r. Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Ośrodku Wsparcia Rolnictwa – Dz. U. z 2017 r. poz. 624, ze zm., która weszła w życie z dniem 1 września 2017 r.). Tj. urzędy wojewódzkie: Dolnośląski, Lubuski, Opolski, Śląski, Warmińsko-Mazurski, Wielkopolski, Zachodniopomorski. Ibidem, str. 266. Ibidem, str. 72. Zob. str. 73 informacji o wynikach kontroli „Finansowanie kościołów i innych związków wyznaniowych oraz niektórych związanych z nimi podmiotów przez wybrane jednostki publiczne”: Przyczyną ich niezakończenia był brak ostatecznego stanowiska Dyrektora Generalnego KOWR, nieuzupełnienie dokumentacji bądź nieudzielenie wyjaśnień przez wnioskodawcę lub nierozpatrzenie zażalenia przez organ odwoławczy.

latach proces nieodpłatnego przekazywania nieruchomości na rzecz Kościoła Katolickiego może być w dalszym ciągu kontynuowany. Warto przywołać okoliczność powołania na początku 2024 r. Zespołu do spraw gruntów przekazanych podmiotom kościelnym przez Wojewodę Dolnośląskiego9 który sformułował wniosek dotyczący uchylenia art. 70a u.s.p.k.k. Uzasadniono to m.in. możliwością występowania o grunty przez podmioty nowotworzone, a także możliwością występowania o grunty na obszarze województwa dolnośląskiego przez podmioty z innych województw. W tym kontekście należy wskazać, iż jeden z podmiotów, na rzecz którego miała być przekazana nieruchomość w województwie dolnośląskim, otrzymał już wcześniej na podstawie decyzji Wojewody Opolskiego grunty rolne o powierzchni 14,9787 ha.

Wyżej opisany przypadek dowodzi tylko jednego z wielu nadużyć, do którego prowadzi obecna regulacja art. 70a u.s.p.k.k. Obowiązujące sfomułowanie przepisu spowodowało bowiem, że kościelne osoby prawne mogą bezterminowo nabywać bezpłatnie nieruchomości rolne w określonym przez ustawę areale, następnie je zbywać i występować ponowienie o przekazanie kolejnych gruntów przy jednoczesnych trudnościach weryfikacji przez właściwy organ, czy dana osoba prawna uzyskała już wcześniej nieruchomości rolne w trybie art. 70a u.s.p.k.k10. NIK wskazała ponadto na zjawisko nieujawniania nowego właściciela nieruchomości przekazanych na podstawie art. 70a u.s.p.k.k. w księgach wieczystych. Jak ustaliła NIK, w Warmińsko-Mazurskim UW i Dolnośląskim UW zmiana właściciela nieruchomości na kościelną osobę prawną została ujawniona tylko w trzech z 25 przypadków. Przywołane okoliczności wskazują, że zakładany cel regulacji art. 70a u.s.p.k.k. nie jest realizowany, a nadto stwarza pole do nadużyć, skutkujących nieuzasadnionym zwiększeniem majątku Kościoła Katolickiego kosztem Skarbu Państwa.

W obszarze tych rozważań należy przypomnieć, że również inne kościoły i związki wyznaniowe (nie tylko Kościół Katolicki) otrzymały analogiczną do art. 70a u.s.p.k.k. możliwość nabywania nieruchomości rolnych, lecz była ona ograniczona w czasie. Uprawnienie to wygasło dla większości uprawnionych podmiotów po 31 grudnia 1998 r.11 Projektodawcy stoją na stanowisku, że w świetle przywołanych faktów, podobne ograniczenie, prawie 3 dekady później, powinno zostać nałożone na Kościół Katolicki poprzez wykreślenie art. 70a u.s.p.k.k. Zarządzenie nr 8 Wojewody Dolnośląskiego z dnia 10 stycznia 2024 r. w sprawie powołania Zespołu do spraw gruntów przekazanych podmiotom kościelnym. Na takie zjawisko wskazywał m.in. Cezary Łazarewicz w: Prześwietlamy majątek Kościoła, Polityka, 18 marca 2018: „Na przykład na Dolnym Śląsku niektóre parafie dorabiały sobie na obrocie ziemią, wielokrotnie występując o przyznanie im ustawowych 15 ha. Gdy je otrzymywały, sprzedawały i ponownie upominały się o swoje. (…) kuria diecezjalna w Elblągu, która z seminarium, Caritasem i 50 parafiami utworzyła konsorcjum do wspólnego przejęcia 645-hektarowego PGR Fiszewo. Ten swoisty holding stał się właścicielem całego PGR wraz z budynkami, za które dopłacił około 1 mln zł. To samo konsorcjum otrzymało 213-hektarowy PGR Rejsyty.”. W tym kontekście wobec zarzutu naruszenia konstytucyjnej zasady równouprawnienia kościołów i związków wyznaniowych wypowiedział się negatywnie TK zob. m.in. wyr. TK z 2.4.2003 r., K 13/02, podobnie wyr. TK z 8.6.2011 r., K 3/09 (w tym orzeczeniu TK uznał, że art. 70a ust. 1i2u.s.p.k.k. jest zgodny z art. 25 ust. 1 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 25 ust. 2 Konstytucji).

Za takim stanowiskiem przemawiają inne okoliczności, które nie zostały uwzględnione w informacji o wynikach prowadzonej przez NIK kontroli. Według wyliczeń Stowarzyszenia SOISH, na podstawie danych udostępnionych przez KOWR w trybie dostępu do informacji publicznej, od 1 stycznia 1992 r. do 30 czerwca 2019 r. KOWR przekazał w trybie art. 70a u.s.p.k.k. 76 244 ha ziemi rolnej na rzecz Kościoła rzymskokatolickiego. Przy założeniu średniej ceny za ha wg GUS nieruchomości te potencjalnie byłby więc warte w 2019 r. 3.487.629.292 zł, a ilość przekazanej ziemi zrównała się z powierzchnią nieruchomości zwróconą przez Komisję Majątkową12.

Ponadto, stworzeniem alternatywnej dla art. 70a u.s.p.k.k. formy rekompensat finansowych dla Kościołów i związków wyznaniowych było powołanie w 1989 r. Komisji Majątkowej, której decyzji największym beneficjentem był Kościół Katolicki. Jak przypomniał dziennik Rzeczpospolita, w raporcie z prac Komisji z 2010 r. podkreślono m.in., że w ciągu 20 lat Komisja Majątkowa przekazała instytucjom kościelnym 65 537 ha (a de facto o wiele więcej, bo Agencja Nieruchomości Rolnych przekazała 76 000 ha, a Lasy Państwowe kolejne 4000 ha). Jako rekompensatę i odszkodowania za zabrane nieruchomości otrzymały one 143,5 mln zł. Ponadto Kościół odzyskał 490 budynków wartych ok. 5 mld zł. Komisję Majątkową zlikwidowano z powodu ujawnionych patologii – m.in. nie weryfikowano wycen gruntów przedstawianych przez stronę kościelną, a także istniały liczne braki w dokumentacji (np. w 1994 r. krakowscy cystersi otrzymali działki, a dziesięć lat później otrzymali za to samo 66 mln zł rekompensaty, co ujawniła Rzeczpospolita)13.

Zdaniem projektodawców w polskim systemie prawnym, w ujęciu historycznym po transformacji ustrojowej, zabrakło systemowych rozwiązań w zakresie proporcjonalnego i kontrolowalnego finansowania kościołów i innych związków wyznaniowych ze środków publicznych. Art. 70a u.s.p.k.k. stworzył mechanizm, który - niezależnie od Funduszu Kościelnego - wciąż pozwala na przekazywanie Kościołowi przez państwo nieruchomości na tzw. ziemiach odzyskanych. W ten sposób wtórnie kompensuje to, co wydarzyło się podczas II wojny światowej, która skończyła się 80 lat temu. Stąd, projektodawcy pragną podkreślić, iż jest to już trzeci mechanizm, po Funduszu Kościelnym i byłej Komisji Majątkowej, który ma charakter kompensacyjny dla Kościoła Katolickiego. Obowiązująca regulacja, w świetle powyższego, nie zawiera się w konstytucyjnej zasadzie sprawiedliwości społecznej. Co więcej, trudno przyjąć, aby realizowała ona zasady wynikające z art. 25 ust 3 Konstytucji RP, które nakazują poszanowanie autonomii oraz wzajemnej niezależności między państwem a kościołem, a przede wszystkim kreślą dyrektywę ustrojową współdziałania dla dobra człowieka i dobra wspólnego.

Mając na względzie przywołaną argumentację, projektowana nowelizacja zakłada usunięcie z obrotu prawnego przepisu, który utracił swoją pierwotną funkcję. Artykuł 70a u.s.p.k.k., dodany nowelizacją w 1991 r., miał stanowić rekompensatę za nieruchomości pozostawione Raport Stowarzyszenia SOISH, Jak Trybunał Konstytucyjny usankcjonował bezterminowe uwłaszczanie Kościoła katolickiego na państwowych gruntach rolnych na tzw. Ziemiach Zachodnich i Północnych, str. 11-12 [dostęp online: https://www.soish.pl/?p=473 ]. I. Kacprzak, Rząd bezskuteczny w sprawie likwidacji Funduszu Kościelnego. Ujawniamy kulisy, Rzeczpospolita, 28.05.2025 r.

przez Kościół na Kresach Wschodnich po II wojnie światowej, co przemawiało za przyjęciem funkcji kompensacyjnej ówczesnego przepisu. Zdaniem projektodawców, utrzymywanie 80 lat po wojnie takiego stanu prawnego jest nieuzasadnione, zaś tak ukształtowana regulacja stanowi nieproporcjonalny mechanizm uszczuplający majątek państwa, który kreuje pole do nadużyć, stanowiąc jednocześnie ponadprzeciętną możliwość akumulacji kapitału przez Kościół Katolicki. Mając na uwadze dotychczasową wysokość transferów przekazanych Kościołowi Katolickiemu w ramach rekompensaty, należy stwierdzić, iż wyczerpała się przesłanka kompensacyjna, kształtująca możliwość bezpłatnego przekazywania nieruchomości w ramach omawianej regulacji prawnej. W związku z przywołaną argumentacją, projektodawcy przedkładają niniejszą nowelizację celem wykreślenia art. 70a u.s.p.k.k. z porządku prawnego i umorzenia trwających postępowań w tym zakresie.

DEKLAROWANE SKUTKI REGULACJI (DSR) projektu ustawy

Informacja o projekcie

a) Tytuł projektu:

projekt ustawy o zmianie ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej

b) Przedstawiciel wnioskodawcy:

Pani posłanka Ewa Szymanowska

I. Część wstępna [1] Zwięzły opis zidentyfikowanego problemu i proponowanych rozwiązań. 14 marca 2024 roku Marszałek Sejmu Szymon Hołownia, na mocy art. 6 ustawy z dnia 23 grudnia 1994 r. o Najwyższej Izbie Kontroli (Dz. U. z 2022 r. poz. 623), zlecił Najwyższej Izbie Kontroli (dalej jako: „NIK”) przeprowadzenie kontroli finansowania kościołów i innych związków wyznaniowych ze środków publicznych za lata 2021-2023, ze szczególnym uwzględnieniem Kościoła Katolickiego (kontrola NIK nie obejmowała m.in. spółek Skarbu Państwa). Wyniki tej kontroli NIK opublikowała 15 maja 2025 r.1

Zgodnie z ww. wynikami kontroli NIK przepływy finansowe w latach 2021-2023, między państwem a związkami wyznaniowymi, wyniosły ok. 17,45 mld zł. Średnio stanowiło to rocznie prawie 6 mld zł, przy czym ok. 95% tych środków, czyli 16,5 mld zł, otrzymał Kościół Katolicki i związane z nim organizacje.

Zgodnie z aktualnym brzmieniem omawianego przepisu, osobom prawnym Kościoła Katolickiego, które po dniu 8 maja 1945 r. podjęły działalność na Ziemiach Zachodnich i Północnych, mogą być, na ich wniosek, przekazane nieodpłatnie na własność grunty znajdujące się w zasobach Państwowego Funduszu Ziemi albo w Zasobie Własności Rolnej Skarbu Państwa. Przekazanie na własność nieruchomości następuje w drodze decyzji wojewody właściwego ze względu na miejsce

1 Informacja o wynikach kontroli "Finansowanie kościołów i innych związków wyznaniowych oraz niektórych związanych z nimi podmiotów przez wybrane jednostki publiczne" (https://www.nik.gov.pl/kontrole/P/24/095/). 2 Dz.U. Nr 107, poz. 459. 3 Zob. uzasadnienie do projektu ustawy o zmianie ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego

w Rzeczypospolitej Polskiej, druk nr 986 z 18 lipca 1991 r., str. 3-4. położenia nieruchomości, wydanej za zgodą Dyrektora Generalnego Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa (dalej: KOWR)4. W latach 2021-2023 sprawy z zakresu nieodpłatnego przekazania nieruchomości na podstawie art. 70a u.s.p.k.k. były prowadzone w siedmiu urzędach wojewódzkich (dalej: UW)5.

Jak wskazano w wynikach kontroli „Finansowanie kościołów i innych związków wyznaniowych oraz niektórych związanych z nimi podmiotów przez wybrane jednostki publiczne” w latach 2021-2023, w wyniku wydania 27 decyzji przez wojewodów, nieodpłatnie przekazano nieruchomości o łącznej powierzchni 144,5116 ha. W tym samym okresie wydano 36 decyzji odmownych, dotyczących łącznie 769,3711 ha. W raporcie NIK powołano się także na zestawienie decyzji wydanych na podstawie art. 70a u.s.p.k.k. z Dolnośląskiego UW, które pozwala na całościowe podsumowanie wielkości areału ziemi, przekazanego kościelnym osobom prawnym, w przypadku województwa dolnośląskiego od początku obowiązywania przepisu. Według wskazanych danych decyzjami wydanymi do 31 grudnia 2023 r., przekazano 591 podmiotom grunty o łącznej powierzchni 8259,5645 ha 7.

W analizowanym przez NIK przedziale czasowym do urzędów wpływały także nowe wnioski o nieodpłatne przekazanie nieruchomości. Do Opolskiego UW wpłynęło łącznie 84 wnioski, do Dolnośląskiego UW 37 wniosków, z kolei do Warmińsko-Mazurskiego UW 12 wniosków. Warto odnotować przypadek 5 wniosków o charakterze zbiorczym, które trafiły do Dolnośląskiego UW,

4 W brzmieniu art. 70a ust. 3 ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego przekazanie na własność

nieruchomości następuje za zgodą Prezesa Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa. Od lipca 2003 r. w jej miejsce utworzono Agencję Nieruchomości Rolnych (art. 18 ust. 2 ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego, Dz. U. z 2024 r. poz. 423), a następnie Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa (KOWR) (art. 45, art. 46 i art. 55 pkt 1 ustawy z dnia 10 lutego 2017 r. Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Ośrodku Wsparcia Rolnictwa – Dz. U. z 2017 r. poz. 624, ze zm., która weszła w życie z dniem 1 września 2017 r.). 5 Tj. urzędy wojewódzkie: Dolnośląski, Lubuski, Opolski, Śląski, Warmińsko-Mazurski, Wielkopolski,

Zachodniopomorski. 6 Zob. Informacja o wynikach kontroli "Finansowanie kościołów i innych związków wyznaniowych oraz niektórych

związanych z nimi podmiotów przez wybrane jednostki publiczne" (https://www.nik.gov.pl/kontrole/P/24/095/), str. 264. Ibidem, str. 266. z czego przykładowo jeden z nich dotyczył przekazania na rzecz 54 parafii gruntów o powierzchni 757,02 ha8.

Warto przywołać okoliczność powołania na początku 2024 r. Zespołu do spraw gruntów przekazanych podmiotom kościelnym przez Wojewodę Dolnośląskiego10. Po pierwsze, w raporcie z prac Zespołu wskazano na niepokojącą praktykę występowania z wnioskami o przekazanie kościelnym osobom prawnym gruntów o bardzo dużym areale (nawet ponad 1000 ha) na współwłasność. Co istotne w obszarze przedmiotowych rozważań, Zespół sformułował wniosek dotyczący uchylenia art. 70a u.s.p.k.k. Uzasadniono to m.in. możliwością występowania o grunty przez podmioty nowotworzone, a także możliwością występowania o grunty na obszarze województwa dolnośląskiego przez podmioty z innych województw. W tym kontekście należy wskazać, iż jeden z podmiotów, na rzecz którego miała być przekazana nieruchomość w województwie dolnośląskim, otrzymał już wcześniej na podstawie decyzji Wojewody Opolskiego grunty rolne o powierzchni 14,9787 ha.

Wyżej opisany przypadek dowodzi tylko jednego z wielu nadużyć, do którego prowadzi obecna regulacja art. 70a u.s.p.k.k. Obowiązujące sfomułowanie przepisu spowodowało bowiem, że kościelne osoby prawne mogą bezterminowo nabywać bezpłatnie nieruchomości rolne w określonym przez ustawę areale, następnie je zbywać i występować ponowienie o przekazanie kolejnych gruntów przy jednoczesnych trudnościach weryfikacji przez właściwy organ, czy dana osoba prawna uzyskała już wcześniej nieruchomości rolne w trybie art. 70a u.s.p.k.k11. NIK wskazała ponadto na zjawisko nieujawniania nowego właściciela nieruchomości przekazanych na podstawie art. 70a u.s.p.k.k. w księgach wieczystych. Jak ustaliła NIK, w Warmińsko-Mazurskim UW i Dolnośląskim UW zmiana właściciela nieruchomości na kościelną osobę prawną została ujawniona tylko w trzech z 25 przypadków. Przywołane okoliczności wskazują, że zakładany cel regulacji art. 70a u.s.p.k.k. nie jest realizowany, a nadto stwarza pole do nadużyć, skutkujących nieuzasadnionym zwiększeniem majątku Kościoła Katolickiego kosztem Skarbu Państwa.

8 Ibidem, str. 72. 9 Zob. str. 73 informacji o wynikach kontroli „Finansowanie kościołów i innych związków wyznaniowych oraz niektórych związanych z nimi podmiotów przez wybrane jednostki publiczne”: Przyczyną ich niezakończenia był brak ostatecznego stanowiska Dyrektora Generalnego KOWR, nieuzupełnienie dokumentacji bądź nieudzielenie wyjaśnień przez wnioskodawcę lub nierozpatrzenie zażalenia przez organ odwoławczy. 10 Zarządzenie nr 8 Wojewody Dolnośląskiego z dnia 10 stycznia 2024 r. w sprawie powołania Zespołu do spraw

gruntów przekazanych podmiotom kościelnym. 11 Na takie zjawisko wskazywał m.in. Cezary Łazarewicz w: Prześwietlamy majątek Kościoła, Polityka, 18 marca

2018: „Na przykład na Dolnym Śląsku niektóre parafie dorabiały sobie na obrocie ziemią, wielokrotnie występując o przyznanie im ustawowych 15 ha. Gdy je otrzymywały, sprzedawały i ponownie upominały się o swoje. (…) kuria diecezjalna w Elblągu, która z seminarium, Caritasem i 50 parafiami utworzyła konsorcjum do wspólnego przejęcia 645-hektarowego PGR Fiszewo. Ten swoisty holding stał się właścicielem całego PGR wraz z budynkami, za które dopłacił około 1 mln zł. To samo konsorcjum otrzymało 213-hektarowy PGR Rejsyty.”. 12 W tym kontekście wobec zarzutu naruszenia konstytucyjnej zasady równouprawnienia kościołów i związków

wyznaniowych wypowiedział się negatywnie TK zob. m.in. wyr. TK z 2.4.2003 r., K 13/02, podobnie wyr. TK z 8.6.2011 r., K 3/09 (w tym orzeczeniu TK uznał, że art. 70a ust. 1i2u.s.p.k.k. jest zgodny z art. 25 ust. 1 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 25 ust. 2 Konstytucji). te potencjalnie byłby więc warte w 2019 r. 3.487.629.292 zł, a ilość przekazanej ziemi zrównała się z powierzchnią nieruchomości zwróconą przez Komisję Majątkową 13.

Na marginesie rozważań należy wskazać, że Kościół Katolicki posiada alternatywne, obowiązujące podstawy prawne dla preferencyjnego nabywania nieruchomości. Przykładowo nabywcą nieruchomości rolnej może być, oprócz rolnika indywidualnego, także osoba prawna działające na podstawie przepisów o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, o stosunku Państwa do innych kościołów i związków wyznaniowych oraz o gwarancjach wolności sumienia i wyznania15. Ponadto, w informacji o wynikach prowadzonej przez NIK kontroli wskazano, że jednostki samorządu terytorialnego sprzedawały nieruchomości Kościołom i związkom wyznaniowym z bonifikatami16, NIK zaznaczyła, że wartość procentowa udzielonych bonifikat wyniosła w 23 przypadkach od 99 do 100% ceny nieruchomości, w 11 przypadkach od 90 do 98,9% ceny nieruchomości, w czterech przypadkach od 80 do 89,9% ceny nieruchomości i w sześciu przypadkach od 50 do 69,9% ceny nieruchomości. W dwóch przypadkach wartość udzielonej bonifikaty była niższa niż 1%17. NIK wskazywała także na zwolnienie z opłat rocznych dla nieruchomości pozostających w użytkowaniu wieczystym Kościoła Katolickiego 18. Dochodziło również do dokonywania darowizny nieruchomości na cel publiczny, na rzecz kościołów, innych związków wyznaniowych lub ich osób prawnych. W 27 przypadkach darowizny dotyczyły nieruchomości o łącznej powierzchni 15,6794 ha przekazanych na rzecz podmiotów Kościoła Katolickiego19.

Rekapitulując, opierając się na informacji o wynikach prowadzonej przez NIK kontroli, na podstawie art. 70a u.s.p.k.k. w latach 2021-2023, w wyniku wydania 27 decyzji przez wojewodów, nieodpłatnie przekazano nieruchomości o łącznej powierzchni 144,5116 ha. Ponadto, bazując na danych przekazanych przez KOWR, od 1 stycznia 1992 r. do 30 czerwca 2019 r. KOWR przekazał w trybie art. 70a uspkk 76 244 ha ziemi rolnej na rzecz Kościoła rzymskokatolickiego, które mogły być warte w 2019 r. ok. 3,5 mld zł. Mimo przytoczenia ww. danych, nie sposób jednoznacznie stwierdzić na podstawie dostępnych informacji, ile w całkowitym ujęciu ziemi przekazano na rzecz Kościoła Katolickiego oraz jakiej wartości finansowej mogą odpowiadać transfery nieruchomości, stąd też zaprezentowane dane nie wyczerpują informacji o pełnej skali zjawiska.

Projektowana nowelizacja zakłada usunięcie z obrotu prawnego przepisu, który utracił swoją pierwotną funkcję. Artykuł 70a u.s.p.k.k., dodany nowelizacją w 1991 r., miał stanowić rekompensatę za nieruchomości pozostawione przez Kościół na Kresach Wschodnich po II wojnie światowej, co przemawiało za przyjęciem funkcji kompensacyjnej ówczesnego przepisu. Zdaniem projektodawców, utrzymywanie 80 lat po wojnie takiego stanu prawnego jest nieuzasadnione, zaś tak ukształtowana regulacja stanowi nieproporcjonalny mechanizm uszczuplający majątek państwa, który kreuje pole Raport Stowarzyszenia SOISH, Jak Trybunał Konstytucyjny usankcjonował bezterminowe uwłaszczanie Kościoła katolickiego na państwowych gruntach rolnych na tzw. Ziemiach Zachodnich i Północnych, str. 11-12 [dostęp online: https://www.soish.pl/?p=473 ]. 14 I. Kacprzak, Rząd bezskuteczny w sprawie likwidacji Funduszu Kościelnego. Ujawniamy kulisy, Rzeczpospolita,

28.05.2025 r. 15 Zob. art. 2a ust. 3 pkt 2 lit. d ustawa z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (t.j. Dz. U. z 2024

r. poz. 423). 16 M.in. na mocy art. 68 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz. U. z

2024 r. poz. 1145 z późn. zm.). 17 Informacja o wynikach kontroli "Finansowanie kościołów i innych związków wyznaniowych oraz niektórych

związanych z nimi podmiotów przez wybrane jednostki publiczne" (https://www.nik.gov.pl/kontrole/P/24/095/), str. 315. 18 Ibidem, str. 316. 19 Ibidem, str. 317. do nadużyć, stanowiąc jednocześnie ponadprzeciętną możliwość akumulacji kapitału przez Kościół Katolicki. Mając na uwadze dotychczasową wysokość transferów przekazanych Kościołowi Katolickiemu w ramach rekompensaty, należy stwierdzić, iż wyczerpała się przesłanka kompensacyjna, kształtująca możliwość bezpłatnego przekazywania nieruchomości w ramach omawianej regulacji prawnej. W związku z przywołaną argumentacją, projektodawcy przedkładają niniejszą nowelizację celem wykreślenia art. 70a u.s.p.k.k. z porządku prawnego i umorzenia trwających postępowań w tym zakresie.

[2] Czy były rozważane rozwiązania alternatywne? ➢ Nie

II. Wymogi określone w art. 34 ust. 2 pkt 3–5 regulaminu Sejmu [3] Jakie są przewidywane skutki prawne projektowanych rozwiązań?

a) Dotychczasowy stan prawny

Zgodnie z art. 70a ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2023 r. poz. 1966), osobom prawnym Kościoła Katolickiego, które po dniu 8 maja 1945 r. podjęły działalność na Ziemiach Zachodnich i Północnych, mogą być, na ich wniosek, przekazane nieodpłatnie na własność grunty znajdujące się w zasobach Państwowego Funduszu Ziemi albo w Zasobie Własności Rolnej Skarbu Państwa.

Limity wielkości przekazanej nieruchomości rolnej zostały określone w art. 70a ust. 2 tej ustawy. Wielkość przekazanej nieruchomości rolnej, wraz z gruntami rolnymi będącymi już własnością wnioskodawcy, nie może przekraczać w odniesieniu do:

1) gospodarstw rolnych parafii – 15 ha;

2) gospodarstw rolnych diecezji – 50 ha;

3) gospodarstw rolnych seminariów duchownych, diecezjalnych i zakonnych – 50 ha;

4) gospodarstw rolnych domów zgromadzeń zakonnych – 5 ha, chyba że domy te prowadzą działalność, o której mowa w art. 20 i 39; w tych przypadkach mogą być przekazane nieruchomości rolne o powierzchni do 50 ha.

Przekazanie na własność nieruchomości następuje w drodze decyzji wojewody właściwego ze względu na miejsce położenia nieruchomości, wydanej za zgodą Dyrektora Generalnego KOWR. Decyzja ta stanowi podstawę do dokonania wpisów w księgach wieczystych (art. 70a ust. 3 u.s.p.k.k.)

b) Projektowany stan prawny

W art. 1 proponuje się uchylenie art. 70a u.s.p.k.k. w całości.

W art. 2 proponuje się umorzenie z mocy prawa trwających postępowań w sprawie wniosków osób prawnych Kościoła Katolickiego o przekazanie nieodpłatnie na własność gruntów, które zostały złożone przed dniem wejścia ustawy w życie. Wnioski ulegną umorzeniu z dniem wejścia proponowanej ustawy w życie. Mając na uwadze wyżej przytoczoną argumentację, projektodawcy nie widzą uzasadnienia dla dalszego prowadzenia postępowań w sprawie wniosków, o których mowa w art. 70a ust. 1 u.s.p.k.k., z uwagi na zdezaktualizowanie się ratio legis tej regulacji.

W art. 3 projektodawca zdecydował się wskazać standardowy 14-dniowy czas vacatio legis.

[4] Jakie są przewidywane skutki społeczne projektowanych rozwiązań? Skutek społeczny projektowanej nowelizacji sprzężony jest ze skutkiem prawnym, bowiem projekt w swej istocie zakłada zapewnienie spójnej i transparentnej regulacji, która eliminuje z porządku prawnego przepis, który utracił swój pierwotny cel. Takie rozwiązanie służy realizacji konstytucyjnej zasady poszanowania autonomii oraz wzajemnej niezależności między państwem a kościołem. Tym samym tworzy pro futuro ramy do współdziałania między tymi podmiotami dla dobra człowieka i dobra wspólnego w zgodzie z konstytucyjną aksjologią.

[5] Jakie są przewidywane skutki gospodarcze projektowanych rozwiązań? Projekt nie wywołuje negatywnych skutków gospodarczych, nie zakłada obciążeń budżetowych.

[6] Jakie są przewidywane skutki finansowe projektowanych rozwiązań, w szczególności wpływ na sektor finansów publicznych, w tym na budżet państwa i budżety jednostek samorządu terytorialnego? Projektowana zmiana nie zakłada bezpośrednich obciążeń dla budżetu państwa i budżetów jednostek samorządu terytorialnego. Wprost przeciwnie, proponowana nowelizacja zapewni spójność w zasadach zbywania majątku państwowego, która przybrała charakter niekontrolowany i nieproporcjonalny w obszarze analizowanej regulacji. Stąd, należy skonstatować, że postulowany projekt zapobiegałby uszczupleniu aktywów Skarbu Państwa zarówno w wymiarze całego kraju, jak i budżetów jednostek samorządu terytorialnego (jak wskazano wyżej, raport NIK ujawnił, iż samorządy sprzedawały nieruchomości Kościołom i związkom wyznaniowym z wysokimi bonifikatami, zwalniały z opłat rocznych za użytkowanie wieczyste czy przekazywały ziemie w formie darowizny).

Dla celów szacunkowych należy przypomnieć, że według stanu na 31 grudnia 2023 r. w urzędach wojewódzkich pozostawało w toku 340 spraw z zakresu nieodpłatnego przekazania nieruchomości, co oznacza, że problem przekazywania nieruchomości kościołom pozostaje aktualny i potrzebuje pilnej interwencji ustawodawcy.

Jak już wskazano, skala transferów pieniężnych z majątku państwowego na podstawie art. 70a u.s.p.k.k. w latach 2021-2023 wyniosła, w ramach nieodpłatnego przekazania nieruchomości, 144,5116 ha powierzchni. Ponadto, bazując na danych przekazanych przez KOWR, od 1 stycznia 1992 r. do 30 czerwca 2019 r. KOWR przekazał w trybie art. 70a u.s.p.k.k. 76 244 ha ziemi rolnej na rzecz Kościoła rzymskokatolickiego, które mogły być warte w 2019 r. ok. 3,5 mld zł. Z kolei przykładowo w województwie śląskim, decyzjami wydanymi do 31 grudnia 2023 r., przekazano 591 podmiotom grunty o łącznej powierzchni 8259,5645 ha. Przywołane dane nie obejmują skutków działalności Komisji Majątkowej, która przez 20 lat na mocy swoich decyzji przekazała Kościołowi Katolickiemu nieruchomości warte miliardy złotych, których dokładna wartość jest trudna do dokładnego oszacowania.

[7] Wykaz źródeł finansowania, jeśli projekt ustawy pociąga za sobą obciążenie budżetu państwa lub budżetów jednostek samorządu terytorialnego. Nie dotyczy

[8] Czy projekt ustawy podlega procedurze notyfikacyjnej? ➢ Nie III. Wymogi określone w art. 34 ust. 2a i 2b regulaminu Sejmu

[9] Czy projekt ustawy zawiera przepisy określające zasady podejmowania, wykonywania lub zakończenia działalności gospodarczej (art. 34 ust. 2a regulaminu Sejmu)? ➢ Nie

[10] Czy wdrożenie projektowanych przepisów spowoduje obciążenia administracyjne mikroprzedsiębiorców, małych i średnich przedsiębiorców (art. 34 ust. 2a regulaminu Sejmu)? ➢ Nie [11] Czy projekt ustawy zawiera przepisy regulacyjne lub określa wymogi dotyczące świadczenia usług transgranicznych w rozumieniu ustawy z dnia 22 grudnia 2015 r. o zasadach uznawania kwalifikacji zawodowych nabytych w państwach członkowskich Unii Europejskiej (art. 34 ust. 2b regulaminu Sejmu)? ➢ Nie