Poselski projekt ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu zachowania i rozwoju śląskiego etnolektu języka polskiego - "godki śląskiej".

Druk nr 2749 · strona druku w Sejmie · 2749.pdf · 2749-ustawa i uzasadnienie.docx

Pełny tekst

Tekst wyodrębniony automatycznie z dokumentu źródłowego; wiążący jest oficjalny druk.

Warszawa, 12 lutego 2026 r. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ X kadencja

Pan Włodzimierz Czarzasty Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej

Na podstawie art. 118 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i na podstawie art. 32 ust. 2 regulaminu Sejmu niżej podpisani posłowie wnoszą projekt ustawy:

- o zmianie niektórych ustaw w celu zachowania i rozwoju śląskiego etnolektu języka polskiego - "godki śląskiej". Do reprezentowania wnioskodawców w pracach nad projektem ustawy upoważniamy pana posła Marka Wesołego.

(-) Andrzej Adamczyk; (-) Waldemar Andzel; (-) Dorota Arciszewska-Mielewczyk; (-) Iwona Ewa Arent; (-) Marek Ast; (-) Barbara Bartuś; (-) Rafał Bochenek; (-) Jacek Bogucki; (-) Joanna Borowiak; (-) Lidia Burzyńska; (-) Artur Chojecki; (-) Przemysław Czarnek; (-) Lidia Czechak; (-) Władysław Dajczak; (-) Przemysław Drabek; (-) Magdalena Filipek-Sobczak; (-) Andrzej Gawron; (-) Grzegorz Gaża; (-) Szymon Giżyński; (-) Agnieszka Górska; (-) Marcin Grabowski; (-) Marek Gróbarczyk; (-) Kazimierz Gwiazdowski; (-) Czesław Hoc; (-) Zbigniew Hoffmann; (-) Paweł Hreniak; (-) Michał Jach; (-) Sebastian Kaleta; (-) Jan Kanthak; (-) Łukasz Kmita; (-) Maria Koc; (-) Henryk Kowalczyk; (-) Janusz Kowalski; (-) Michał Kowalski; (-) Bartosz Józef Kownacki; (-) Wioletta Maria Kulpa; (-) Joanna Lichocka; (-) Grzegorz Lorek; (-) Ewa Malik; (-) Grzegorz Matusiak; (-) Marek Matuszewski; (-) Michał Moskal; (-) Jacek Osuch; (-) Bolesław Piecha; (-) Kacper Płażyński; (-) Jerzy Polaczek; (-) Urszula Rusecka; (-) Paweł Sałek; (-) Kazimierz Smoliński; (-) Krzysztof Sobolewski; (-) Katarzyna Sójka; (-) Marek Subocz; (-) Marek Suski; (-) Wojciech Szarama; (-) Robert Telus; (-) Włodzimierz Tomaszewski; (-) Jan Warzecha; (-) Marek Wesoły; (-) Jarosław Wiesław Wieczorek; (-) Agata Wojtyszek; (-) Michał Woś; (-) Wojciech Michał Zubowski; (-) Ireneusz Zyska. Projekt U S T AWA

z dnia ….

o zmianie niektórych ustaw w celu zachowania i rozwoju śląskiego etnolektu języka polskiego - „godki śląskiej”1)

Art. 1. W ustawie z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim (Dz. U. z 2026 r. poz.

81) wprowadza się następujące zmiany:

1) po art. 10 dodaje się art. 10a w brzmieniu:

„Art. 10a. 1. Ochrona języka polskiego polegająca na upowszechnianiu szacunku dla regionalizmów i gwar, a także przeciwdziałaniu ich zanikowi, może być realizowana przez objęcie etnolektu języka polskiego oraz związanego z nim dziedzictwa kulturowego szczególnymi rozwiązaniami służącymi jego zachowaniu i rozwojowi.

2. Za etnolekt języka polskiego objęty szczególnymi rozwiązaniami służącymi jego zachowaniu i rozwojowi może być uznany etnolekt, który:

1) jest tradycyjnie używany przez obywateli Rzeczypospolitej Polskiej stanowiących znaczną grupę jako istotny element kultury lokalnej;

2) jest zagrożony zanikiem lub wykazuje oznaki osłabienia funkcji komunikacyjnej przez m.in. spadek liczby użytkowników, osłabienie transmisji międzypokoleniowej i ograniczenie funkcji społecznej.

3. Etnolektem języka polskiego objętym szczególnymi rozwiązaniami służącymi jego zachowaniu i rozwoju jest śląski etnolekt języka polskiego – „godka śląska”. Ochrona o której mowa w ust. 1 obejmuje również tradycje, stroje, potrawy kuchni śląskiej, obyczaje, obrzędy wspólnotowe również o charakterze religijnym a także inne elementy dziedzictwa kulturowego w połączeniu z „godką śląską”.

4. Realizacja prawa osób posługujących się etnolektem, o którym mowa w ust. 3, do nauki tego etnolektu odbywa się na zasadach i w trybie określonych w ustawie z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2025 r. poz. 881).

5. Organy władzy publicznej są obowiązane podejmować odpowiednie środki w celu wspierania działalności zmierzającej do zachowania i rozwoju etnolektu – godki śląskiej, o

1) Niniejszą ustawą zmienia się ustawy: ustawę z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty, ustawę z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji, ustawę z dnia 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej, ustawę z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim, ustawę z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.

którym mowa w ust. 3. Przepisy art. 18 ust. 2, 3 i 3a oraz ust. 5 ustawy z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym (Dz. U. z 2026 r. poz.

75) stosuje się odpowiednio z uwzględnieniem związków etnolektu z językiem polskim, a także polską kulturą i tożsamością narodową.

6. Środkami, o których mowa w ust. 5, mogą być również środki przekazywane z budżetu jednostki samorządu terytorialnego organizacjom lub instytucjom, realizującym zadania służące zachowaniu i rozwojowi etnolektu – „godki śląskiej”, o którym mowa w ust. 3.

Art. 2. W ustawie z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2025 r. poz.

881) w art. 13 w ust. 7 wyrazy „posługującej się językiem regionalnym” zastępuje się wyrazami „posługującej się językiem regionalnym lub etnolektem języka polskiego o którym mowa w art. 10a ust. 3 ustawy z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim (Dz. U. z 2026 r. poz.

81)”.

Art. 3. W ustawie z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji (Dz. U. z 2022 r. poz.

1722) wprowadza się następujące zmiany:

1) w art. 15:

a) w ust. 2 wyrazy „języku regionalnym w rozumieniu art. 19 ustawy z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym” zastępuje się wyrazami „języku regionalnym, o którym mowa w art. 19 ustawy z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, lub etnolekcie języka polskiego, o którym mowa w art. 10a ust. 3 ustawy z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim (Dz. U. z 2026 r. poz. 81)”,

b) w ust. 4 w pkt 3 wyrazy „posługującej się językiem regionalnym” zastępuje się wyrazami „posługującej się językiem regionalnym lub etnolektem języka polskiego, o którym mowa w art. 10a ust. 3 ustawy z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim”;

2) w art. 21 w ust. la pkt 8a otrzymuje brzmienie:

„8a) uwzględnianie potrzeb mniejszości narodowych i etnicznych oraz społeczności posługujących się językiem regionalnymi lub etnolektem języka polskiego, o którym mowa w art. 10a ust. 3 ustawy z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim, w tym emitowanie programów informacyjnych w językach mniejszości narodowych i etnicznych języku regionalnym lub etnolektcie języka polskiego, o którym mowa w art. 10a ust. 3 ustawy z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim;”;

3) w art. 30 ust. 4a otrzymuje brzmienie:

„4a. Powołując rady programowe oddziałów emitujących programy w językach mniejszości narodowych i etnicznych, języku regionalnym, oraz etnolekcie języka polskiego dyrektorzy oddziałów uwzględnią kandydatów zgłaszanych przez organizacje społeczne mniejszości narodowych i etnicznych oraz społeczności posługującej się językiem regionalnym lub etnolektem języka polskiego, o którym mowa w art. 10a ust. 3 ustawy z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim.”.

Art. 4. W ustawie z dnia 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej (Dz. U. z 2025 r. poz. 1275) w art. 30 w pkt 2 po wyrazach „języka regionalnego” dodaje się „oraz etnolektu języka polskiego, o którym mowa w art. 10a ust. 3 ustawy z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim (Dz. U. z 2026 r. poz. 81)”.

Art. 5. W ustawie z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2025 r. poz. 1338) w art. 4 w ust. 1 w pkt 5 po wyrazach „języka regionalnego” dodaje się wyrazy „lub etnolektu języka polskiego, o którym mowa w art. 10a ust. 3 ustawy z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim (Dz. U. z 2026 r. poz. 81)”.

Art. 6. Środki, o których mowa w art. 10a ust. 6 ustawy zmienianej w art. 1, na wspieranie działalności zmierzającej do zachowania i rozwoju „godki śląskiej” przyznaje się po raz pierwszy na rok 2027.

Art. 7. Ustawa wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia.

UZASADNIENIE

Projekt ustawy ma na celu wprowadzenie do polskiego porządku prawnego szczególnych rozwiązań służących zachowaniu i rozwojowi śląskiego etnolektu języka polskiego, potocznie określanego jako „godka śląska”, jako elementu dziedzictwa kulturowego Rzeczypospolitej Polskiej.

Przedmiotem regulacji jest objęcie „godki śląskiej” ochroną w ramach systemu ochrony języka polskiego. Projekt jednoznacznie przyjmuje, że „godka śląska” stanowi etnolekt języka polskiego – jego historycznie ukształtowaną odmianę regionalną, wywodzącą się z dialektów staropolskich i rozwijającą się w specyficznych warunkach kulturowych i społecznych Górnego Śląska.

Zróżnicowanie regionalne jest naturalną i trwałą cechą każdego języka narodowego. Dialekty, gwary i etnolekty są żywym świadectwem historii języka, migracji ludności oraz przemian społecznych. Ich ochrona jest elementem ochrony języka polskiego jako całości i służy zachowaniu ciągłości kulturowej państwa.

„Godka śląska” zachowuje liczne cechy dawnej polszczyzny, w tym formy leksykalne i fonetyczne obecne w języku staropolskim, które w języku ogólnym uległy zanikowi lub przekształceniu. W szczególności wskazać można:

– słownictwo o staropolskim rodowodzie, takie jak „kaj” (gdzie), „kery” (który), „ino” (tylko), „choby” (jakby), „dziepiero/dopiero”,

– formy fleksyjne i składniowe typowe dla dawnych dialektów małopolskich i śląskich,

– charakterystyczne cechy fonetyczne stanowiące kontynuację historycznych właściwości regionalnej polszczyzny,

– bogatą tradycję pieśni, modlitw, przysłów i tekstów ludowych, w których utrwalone zostały dawne formy językowe.

Z punktu widzenia językoznawstwa „godka śląska” mieści się w kontinuum dialektów języka polskiego i stanowi część jego historycznego i kulturowego dziedzictwa.

Jednocześnie obserwowane są procesy typowe dla zaniku gwar i dialektów, w szczególności zmniejszanie się liczby użytkowników, osłabienie przekazu międzypokoleniowego oraz ograniczenie użycia do sfery prywatnej i nieformalnej. Brak systemowych działań ochronnych może w dłuższej perspektywie prowadzić do stopniowej utraty tej odmiany języka, a tym samym do zubożenia dziedzictwa kulturowego regionu i całego kraju.

Projekt stanowi odpowiedź na utrwalone potrzeby i oczekiwania społeczności lokalnych posługujących się „godką śląską”, które od lat podejmują działania na rzecz zachowania i przekazywania kolejnym pokoleniom swojego dziedzictwa językowego i kulturowego. Wspólnoty te, poprzez działalność edukacyjną, społeczną, religijną i kulturalną, traktują etnolekt jako naturalny element codziennej komunikacji oraz ważny nośnik pamięci historycznej i tożsamości regionalnej. Rolą państwa jest stworzenie stabilnych ram prawnych umożliwiających ochronę i rozwój tej spuścizny jako części dziedzictwa narodowego.

Ochrona etnolektu została powiązana z ochroną szeroko rozumianego dziedzictwa kulturowego Śląska, obejmującego tradycje, stroje, zwyczaje, obrzędy religijne i wspólnotowe, twórczość ludową oraz inne materialne i niematerialne przejawy kultury regionalnej. Elementy te współtworzą historyczną tożsamość mieszkańców regionu i stanowią integralną część dziedzictwa Rzeczypospolitej Polskiej.

Jednocześnie projekt uwzględnia naturalną różnorodność „godki śląskiej”, wynikającą z historycznego zróżnicowania poszczególnych części regionu. Regulacja nie zmierza do ujednolicania ani standaryzowania etnolektu, lecz do ochrony jego lokalnych odmian i form użycia. Celem ustawy jest zachowanie żywej, zróżnicowanej tradycji językowej rozwijającej się w sposób oddolny i zgodny z praktyką społeczności, które się nią posługują.

Projektowana regulacja wprowadza praktyczne instrumenty wsparcia, obejmujące w szczególności:

– możliwość nauczania etnolektu w systemie oświaty,

– uwzględnianie go w działalności mediów publicznych,

– wspieranie inicjatyw kulturalnych i edukacyjnych,

– finansowanie działań służących zachowaniu i dokumentowaniu dziedzictwa językowego.

Wprowadzane rozwiązania mają charakter systemowy i mogą w przyszłości znaleźć zastosowanie również wobec innych etnolektów języka polskiego, które spełniają przesłanki znaczenia kulturowego oraz zagrożenia zanikiem.

Projektowana ustawa nie dotyczy praw i obowiązków majątkowych przedsiębiorców lub praw i obowiązków przedsiębiorców wobec organów administracji publicznej, a także nie wpływa na działalność mikroprzedsiębiorców, małych i średnich przedsiębiorców oraz nie powoduje dodatkowych obciążeń regulacyjnych dla gospodarki

Projektowana ustawa nie wymaga przedstawienia właściwym organom i instytucjom Unii Europejskiej, w tym Europejskiemu Bankowi Centralnemu, w celu uzyskania opinii, dokonania powiadomienia, konsultacji albo uzgodnienia.

Projektowana ustawa nie zawiera przepisów technicznych, a zatem nie podlega notyfikacji zgodnie z przepisami rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie sposobu funkcjonowania krajowego systemu notyfikacji norm i aktów prawnych (Dz. U. z 2002 r., poz. 2039).

Projektowana ustawa jest zgodna z prawem Unii Europejskiej.

Proponuje się, aby ustawa weszła w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia, natomiast finansowanie działań rozpoczęło się od roku budżetowego 2027, co umożliwi właściwe przygotowanie organizacyjne administracji publicznej i jednostek samorządu terytorialnego.

DEKLAROWANE SKUTKI REGULACJI (DSR) projektu ustawy

Informacja o projekcie

a) Tytuł projektu:

Projekt ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu zachowania i rozwoju śląskiego etnolektu języka polskiego - „godki śląskiej”

b) Przedstawiciel wnioskodawcy:

Marek Wesoły

I. Część wstępna [1] Zwięzły opis zidentyfikowanego problemu i proponowanych rozwiązań.

Z punktu widzenia językoznawstwa „godka śląska” mieści się w kontinuum dialektów języka polskiego i stanowi część jego historycznego i kulturowego dziedzictwa.

[2] Czy były rozważane rozwiązania alternatywne? ➢ Nie

Cel, który ma być osiągnięty za pomocą przedmiotowego projektu ustawy nie może być zrealizowany za pomocą innych środków niż zaproponowane w projekcie.

II. Wymogi określone w art. 34 ust. 2 pkt 3–5 regulaminu Sejmu [3] Jakie są przewidywane skutki prawne projektowanych rozwiązań?

a) Projekt jest spójny z dotychczasowymi regulacjami.

b) Projekt jest zgodny z Konstytucją RP.

c) Projekt ustawy jest zgodny z prawem Unii Europejskiej.

d) Wprowadzane rozwiązania mają charakter systemowy i mogą w przyszłości znaleźć zastosowanie również wobec innych etnolektów języka polskiego, które spełniają przesłanki znaczenia kulturowego oraz zagrożenia zanikiem.

e) Proponuje się, aby ustawa weszła w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia, natomiast finansowanie działań rozpoczęło się od roku budżetowego 2027, co umożliwi właściwe przygotowanie organizacyjne administracji publicznej i jednostek samorządu terytorialnego.

f) Regulacja zmierza do ochrony lokalnych odmian etnolektu i form jego użycia.

[4] Jakie są przewidywane skutki społeczne projektowanych rozwiązań?

Projekt ma charakter ochronny i kulturowy. Jego celem jest zachowanie regionalnej odmiany języka polskiego jako dobra wspólnego, przekazywanego kolejnym pokoleniom, przy jednoczesnym zachowaniu konstytucyjnego statusu języka polskiego jako języka urzędowego Rzeczypospolitej Polskiej. Projekt może: • wzmocnić tożsamość regionalną, • zwiększyć integrację społeczności lokalnych, • przeciwdziałać marginalizacji kulturowej, • wspierać rozwój kapitału społecznego. [5] Jakie są przewidywane skutki gospodarcze projektowanych rozwiązań?

Możliwy jest pośredni pozytywny wpływ poprzez rozwój sektora kultury, turystyki regionalnej i przemysłów kreatywnych. Projekt nie ma wpływu na mikroprzedsiębiorców, małych i średnich przedsiębiorców (MŚP). Projekt ustawy nie dotyczy majątkowych praw i obowiązków przedsiębiorców oraz praw i obowiązków przedsiębiorców wobec organów administracji publicznej. Projekt ustawy nie zawiera przepisów określających zasady podejmowania, wykonywania lub zakończenia działalności gospodarczej.

[6] Jakie są przewidywane skutki finansowe projektowanych rozwiązań, w szczególności wpływ na sektor finansów publicznych, w tym na budżet państwa i budżety jednostek samorządu terytorialnego?

Jednostki samorządu terytorialnego uzyskują możliwość (nie obowiązek) finansowania działań wspierających etnolekt. Skala wydatków będzie zależna od decyzji organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego i możliwości budżetowych. Projekt będzie miał wpływ na budżet państwa, która wysokość będzie uzależniona od możliwości finansowych budżetu oraz przewidzianych środków w ustawie budżetowej na rok 2027.

[7] Wykaz źródeł finansowania, jeśli projekt ustawy pociąga za sobą obciążenie budżetu państwa lub budżetów jednostek samorządu terytorialnego.

[8] Czy projekt ustawy podlega procedurze notyfikacyjnej? ➢ Nie

III. Wymogi określone w art. 34 ust. 2a i 2b regulaminu Sejmu

[9] Czy projekt ustawy zawiera przepisy określające zasady podejmowania, wykonywania lub zakończenia działalności gospodarczej (art. 34 ust. 2a regulaminu Sejmu)? ➢ Nie [10] Czy wdrożenie projektowanych przepisów spowoduje obciążenia administracyjne mikroprzedsiębiorców, małych i średnich przedsiębiorców (art. 34 ust. 2a regulaminu Sejmu)? ➢ Nie

[11] Czy projekt ustawy zawiera przepisy regulacyjne lub określa wymogi dotyczące świadczenia usług transgranicznych w rozumieniu ustawy z dnia 22 grudnia 2015 r. o zasadach uznawania kwalifikacji zawodowych nabytych w państwach członkowskich Unii Europejskiej (art. 34 ust. 2b regulaminu Sejmu)? ➢ Nie