Rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce oraz niektórych innych ustaw.

Jaki problem jest rozwiązywany?

Szkoły doktorskie funkcjonują w polskim systemie szkolnictwa wyższego i nauki jako nowy model kształcenia doktorantów od dnia 1 października 2019 r. Szkoły doktorskie – interdyscyplinarne oraz posiadające swobodę w konstruowaniu programów kształcenia, regulaminów i zasad rekrutacji – są bardzo dobrze oceniane przez środowisko naukowe. Jednocześnie, po upływie 7 lat od wdrożenia tego modelu, zidentyfikowano następujące obszary, które wymagają zmian ustawowych:

1) zasady zawieszania kształcenia przez doktoranta w szkole doktorskiej;

2) zasady podlegania doktoranta ubezpieczeniom społecznym i wypłaty świadczeń z tego tytułu;

3) możliwość korzystania przez osoby, które ukończyły kształcenie w szkole doktorskiej, z infrastruktury badawczej i informatycznej podmiotu prowadzącego szkołę doktorską.

1. Zasady zawieszania kształcenia przez doktoranta w szkole doktorskiej Do ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego i nauki, zwanego dalej „ministrem”, były kierowane liczne pytania od podmiotów prowadzących szkoły doktorskie, doktorantów i Krajowej Reprezentacji Doktorantów dotyczące m.in. możliwości zawieszania kształcenia w przypadku nieprzewidzianego wydarzenia losowego lub długotrwałej choroby doktoranta, możliwości korzystania przez doktoranta ze zwolnienia lekarskiego oraz wypłaty w tych przypadkach stypendium doktoranckiego. Zgodnie z obecnym brzmieniem art. 204 ust. 3 ustawy dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. z 2024 r. poz. 1571, z późn. zm.), zwanej dalej „ustawą”, kształcenie w szkole doktorskiej może być zawieszone na wniosek doktoranta w przypadku korzystania z urlopów związanych z rodzicielstwem, o których mowa w przepisach działu ósmego ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (Dz. U. z 2026 r. poz. 1245), zwanej dalej „Kodeksem pracy”, z wyłączeniem urlopu wychowawczego. Okresu zawieszenia kształcenia w szkole doktorskiej nie wlicza się aktualnie do łącznego okresu pobierania stypendium doktoranckiego i nie biegną w tym okresie terminy na dokonanie ustawowo określonych czynności w procesie kształcenia, takich jak złożenie indywidualnego planu badawczego, zwanego dalej „IPB”, przeprowadzenie oceny śródokresowej czy złożenie rozprawy doktorskiej. Jednocześnie, stosownie do art. 205 ust. 1 ustawy, istotną rolę w organizacji kształcenia w szkole doktorskiej w zakresie nieuregulowanym w ustawie odgrywa regulamin tej szkoły. Oznacza to, że istnieje możliwość określenia w nim innych przerw w kształceniu niż jego zawieszenie na okres jednego z urlopów wymienionych w art. 204 ust. 3 ustawy, np. z uwagi na stan zdrowia doktoranta, potrzebę opieki nad członkiem rodziny, konieczność długookresowego wyjazdu zagranicznego czy nieprzewidzianą sytuację losową. Jednakże ustawa nie nakazuje wstrzymania wypłaty stypendium doktoranckiego w przypadku takich przerw. Jest ono zatem wypłacane, prowadząc tym samym do wyczerpywania łącznego okresu pobierania stypendium doktoranckiego. Przerwy w kształceniu doktoranta przewidziane w regulaminie szkoły doktorskiej nie wpływają również na terminy ustawowo określonych czynności w procesie kształcenia, takich jak złożenie IPB, przeprowadzenie oceny śródokresowej czy złożenie rozprawy doktorskiej.

2. Zasady wypłacania doktorantom świadczeń w trakcie choroby i macierzyństwa W aktualnym stanie prawnym doktoranci podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym oraz zgodnie z art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2026 r. poz. 199, z późn. zm.), zwanej dalej „ustawą systemową” – ubezpieczeniu z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, zwanemu dalej „ubezpieczeniem wypadkowym”, a także są objęci dobrowolnym ubezpieczeniem w razie choroby i macierzyństwa, zwanym dalej „ubezpieczeniem chorobowym”. W okresie niezdolności do kształcenia z przyczyn określonych w art. 204 ust. 3 ustawy i w regulaminie szkoły doktorskiej doktoranci zachowują prawo do stypendium doktoranckiego. Oznacza to, że nie przysługują im świadczenia z ubezpieczenia chorobowego, nawet gdy są nim objęci, a także że nie mają prawa do zasiłku chorobowego i świadczenia rehabilitacyjnego w czasie trwania obowiązkowego ubezpieczenia wypadkowego. Tym samym, mimo opłacania przez podmioty prowadzące szkoły doktorskie i doktorantów składek na ubezpieczenia społeczne, doktoranci nie odnoszą z tego tytułu realnych korzyści.

3. Możliwość korzystania przez osoby, które ukończyły kształcenie w szkole doktorskiej i przygotowują się do obrony rozprawy doktorskiej, z infrastruktury badawczej i informatycznej podmiotu prowadzącego szkołę doktorską Kształcenie w szkole doktorskiej zgodnie z art. 204 ust. 1 ustawy kończy się złożeniem rozprawy doktorskiej. Z tą chwilą osoby kształcące się w szkołach doktorskich tracą status doktoranta. Z sygnałów kierowanych do ministra wynika, że w czasie po złożeniu rozprawy w szkole doktorskiej, a przed uzyskaniem stopnia doktora, osoby, które wszczęły postępowanie o nadanie stopnia doktora, nie będąc już formalnie związanymi z podmiotem prowadzącym szkołę doktorską, mogą mieć trudności z korzystaniem z jego zasobów (informatycznych, finansowych i sprzętowych oraz laboratoriów), co de facto nie pozwala na prowadzenie badań, czasami niezbędnych do przygotowania się do obrony rozprawy doktorskiej.

Rekomendowane rozwiązanie i oczekiwany efekt

Rekomendowanym rozwiązaniem jest wprowadzenie zmian w ustawie oraz w: − ustawie systemowej, − ustawie z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. z 2026 r. poz. 854, z późn. zm.), zwanej dalej „ustawą świadczeniową”, − ustawie z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. z 2025 r. poz. 1644, z późn. zm.).

Ad 1. Zasady zawieszania kształcenia przez doktoranta w szkole doktorskiej Proponuje się wprowadzenie w przepisach ustawy zmian, które zobowiążą podmioty prowadzące szkoły doktorskie do określenia innych niż związane z rodzicielstwem przypadków, w których będzie możliwe zawieszenie kształcenia doktoranta. Zgodnie z proponowanymi zmianami:

1) powody zawieszenia kształcenia doktoranta inne niż wynikające z przebywania na urlopie związanym z rodzicielstwem, sposób rozpatrywania wniosku doktoranta i jego zastrzeżeń do rozstrzygnięcia w sprawie podmiot prowadzący szkołę doktorską określi w regulaminie tej szkoły;

2) kształcenie będzie zawieszane na wniosek doktoranta pozytywnie rozpatrzony przez podmiot prowadzący szkołę doktorską;

3) zawieszenie kształcenia dokonane w tym trybie nie będzie mogło trwać łącznie dłużej niż 24 miesiące w całym okresie kształcenia w szkole doktorskiej;

4) w czasie zawieszenia kształcenia:

a) nie będzie wypłacane stypendium doktoranckie,

b) nie będą biec terminy na:

– wyznaczenie promotora,

– złożenie IPB,

– przeprowadzenie oceny śródokresowej,

– złożenie rozprawy doktorskiej. Proponuje się, aby przyczyny umożliwiające zawieszenie kształcenia przez doktorantów zostały określone przez podmioty prowadzące szkoły doktorskie w regulaminach tych szkół. Uregulowanie przyczyn zawieszenia kształcenia w regulaminie szkoły doktorskiej pozwoli na uwzględnienie różnych potrzeb doktorantów w tym zakresie. Uchwalenie tego regulaminu wymaga bowiem uzgodnienia z samorządem doktorantów. Podjęcie rozstrzygnięcia w sprawie zawieszenia kształcenia w szkole doktorskiej będzie uzależnione od złożenia przez doktoranta wniosku do podmiotu prowadzącego tę szkołę. Rozstrzygnięcie będzie podejmowane po weryfikacji indywidualnej sytuacji doktoranta i dotychczasowego przebiegu jego kształcenia. W postępowaniu tym nie będą stosowane przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2025 r. poz. 1691). Sposób rozpatrywania wniosków zostanie określony przez podmioty w regulaminach szkół doktorskich. Regulaminy te będą musiały określać również sposób rozpatrywania zastrzeżeń doktorantów do podjętych rozstrzygnięć. Kształcenie w szkołach doktorskich trwa od 6 do 8 semestrów i przygotowuje do uzyskania stopnia naukowego doktora albo stopnia doktora w zakresie sztuki (art. 198 ust. 1 i art. 201 ust. 1 ustawy). Powinno ono przebiegać w sposób sprawny i terminowy, dlatego też łączny okres zawieszenia kształcenia doktoranta z przyczyn określonych w regulaminie szkoły doktorskiej nie powinien przekroczyć 24 miesięcy w całym okresie kształcenia. Pozwoli to podmiotom prowadzącym szkoły doktorskie uwzględniać indywidualne potrzeby doktorantów i sytuacje losowe. Jednocześnie proponuje się poszerzenie katalogu przyczyn obligatoryjnego zawieszenia kształcenia o konieczność sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem w okresie odpowiadającym okresowi urlopu wychowawczego, tak aby objąć przepisem (po zmianie art. 204 ust. 3 pkt 1 ustawy) okresy wszystkich urlopów związanych z rodzicielstwem, określonych w przepisach działu ósmego Kodeksu pracy. Potrzeba zapewnienia osobistej opieki nad dzieckiem do lat 6 (a w przypadku dziecka niepełnosprawnego – do lat 18) pojawia się przede wszystkim, gdy brak jest możliwości objęcia dziecka opieką instytucjonalną. Z tego względu uznaje się za słuszne, aby doktoranci mieli możliwość zawieszenia kształcenia także w sytuacjach analogicznych do objętych prawem do urlopu wychowawczego przysługującego pracownikom. W związku z dodaniem do katalogu urlopów wymienionych obecnie w art. 204 ust. 3 ustawy urlopu wychowawczego proponuje się, zamiast wymieniania poszczególnych urlopów związanych z rodzicielstwem, podobnie jak w art. 128 ust. 2 pkt 1 lit. a oraz art. 360 ust. 3 i 5 ustawy zastosowanie zbiorczej kategorii – „urlopy związane z rodzicielstwem, określone w przepisach działu ósmego ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy”. Przyjmuje się także, że w okresie zawieszenia kształcenia doktoranta nie powinny biec terminy na wyznaczenie promotora, złożenie IPB, przeprowadzenie oceny śródokresowej i złożenie rozprawy doktorskiej. Kształcenie doktoranta ulega zawieszeniu, a tym samym zawieszeniu powinna ulec także realizacja obowiązków z tym związanych. W okresie zawieszenia kształcenia w szkole doktorskiej na wniosek doktoranta uzasadniony jego indywidualnymi potrzebami lub sytuacją losową – o ile nie wynika ono z niezdolności do odbywania kształcenia – nie będzie doktorantowi wypłacane stypendium doktoranckie, gdyż jego wypłata powinna być związana z odbywaniem kształcenia w szkole doktorskiej. Pozostawanie poza procesem kształcenia, gdy nie jest ono związane z niezdolnością do odbywania kształcenia spowodowaną chorobą albo wykonywaniem obowiązków rodzicielskich, powinno skutkować wstrzymaniem wypłaty stypendium doktoranckiego. W przypadku niezdolności do odbywania kształcenia stypendium doktoranckie będzie natomiast przysługiwało przez taki sam okres i w takim samym wymiarze jak wynagrodzenie za pracę w przypadku niezdolności do pracy, a po upływie tego okresu doktorantowi będzie przysługiwał, tak samo jak pracownikowi, zasiłek chorobowy. Równocześnie w okresie zawieszenia kształcenia okres pobierania stypendium doktoranckiego za czas niezdolności do odbywania kształcenia poprzedzający okres pobierania zasiłku chorobowego nie będzie wliczany do 4-letniego okresu pobierania stypendium doktoranckiego, o którym mowa w art. 209 ust. 2 ustawy. Rozwiązanie to zapewni jednoznaczne zasady ustalania okresu pobierania stypendium doktoranckiego oraz uprości jego rozliczanie, eliminując konieczność rozszerzania zakresu danych przekazywanych do Zintegrowanego Systemu Informacji o Szkolnictwie Wyższym i Nauce POL-on. Uwzględnia również incydentalny charakter takich przypadków oraz fakt, że zawieszenie następuje na wniosek doktoranta. W art. 5 projektowanej ustawy proponuje się regulację przejściową w odniesieniu do doktorantów, których kształcenie w szkole doktorskiej będzie zawieszone na podstawie art. 204 ust. 3 ustawy w dniu wejścia w życie znowelizowanych przepisów. Do doktorantów tych proponuje się stosować przepisy dotychczasowe do końca okresu objętego zawieszeniem. Brak takiej regulacji skutkowałby tym, że doktorantom otrzymującym stypendium doktoranckie w okresie zawieszenia kształcenia okres ten po wejściu w życie projektowanej ustawy zostałby zaliczony do łącznego okresu 4 lat pobierania stypendium. Równocześnie zgodnie z art. 6 projektowanej ustawy wobec doktorantów, którzy w dniu wejścia w życie projektowanej ustawy będą otrzymywali stypendium doktoranckie w okresie orzeczonej niezdolności do odbywania kształcenia wskutek choroby lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną, proponuje się, aby stypendium to przysługiwało im na zasadach dotychczasowych do końca okresu wskazanego w orzeczeniu lekarskim. Proponuje się także zawarcie w art. 8 projektowanej ustawy regulacji dostosowującej, mającej na celu zobowiązanie podmiotów prowadzących szkoły doktorskie do wprowadzenia stosownych zmian w regulaminach tych szkół, tak aby możliwe było korzystanie przez doktorantów z uprawnień dotyczących zawieszania kształcenia z przyczyn, które zostaną określone w tych regulaminach. Regulacja przewiduje wyłączenie stosowania art. 205 ust. 2 ustawy w odniesieniu do zmian regulaminów szkół doktorskich dokonywanych na podstawie projektowanej ustawy. Rozwiązanie to umożliwi podmiotom prowadzącym szkoły doktorskie niezwłoczne dostosowanie regulaminów do projektowanych zmian i ich wejście w życie bez konieczności zachowania 5-miesięcznego terminu, o którym mowa w art. 205 ust. 2 ustawy, przy jednoczesnym zachowaniu obowiązku uzgodnienia zmian regulaminu z samorządem doktorantów. W efekcie wprowadzanych zmian nastąpi zwiększenie uprawnień podmiotów prowadzących szkoły doktorskie do kierowania procesem kształcenia doktorantów. Podmioty te będą mogły w większym zakresie uwzględniać sytuacje losowe i indywidualne potrzeby doktorantów w zakresie czasowego przerwania kształcenia.

Ad 2. Zasady wypłacania świadczeń w trakcie choroby i macierzyństwa Proponuje się objęcie doktorantów obowiązkowym ubezpieczeniem chorobowym z równoczesnym wprowadzeniem zmian w przepisach ustawy polegających na zniesieniu prawa do stypendium doktoranckiego w przypadku doktoranta, który spełnia warunki do nabycia prawa do świadczeń określonych w ustawie świadczeniowej oraz w ustawie z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. W efekcie doktoranci zostaną objęci systemem świadczeń z tytułu ubezpieczenia chorobowego i ubezpieczenia wypadkowego w przypadku choroby, wypadku oraz w okresie odpowiadającym okresowi urlopu związanego z rodzicielstwem, z wyłączeniem urlopu wychowawczego. Przykładowo, w trakcie zawieszenia kształcenia z powodu długotrwałej choroby doktorant będzie otrzymywał zasiłek chorobowy. Należy wskazać, że wprowadzenie regulacji o nieprzysługiwaniu stypendium doktoranckiego jest warunkiem koniecznym do otrzymywania świadczeń z ustawy świadczeniowej oraz ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Wskazane świadczenia nie przysługują bowiem za okresy niezdolności do pracy (kształcenia), za które ubezpieczony (doktorant) zachowuje prawo do wynagrodzenia (stypendium doktoranckiego). Ponadto do doktorantów proponuje się stosować odpowiednio art. 92 Kodeksu pracy dotyczący wynagrodzenia przysługującego w okresie czasowej niezdolności do pracy. W konsekwencji w przypadku gdy doktorant nie będzie zdolny do odbywania kształcenia, przepis będzie stanowił podstawę do ustalenia wysokości stypendium doktoranckiego wypłacanego przez podmiot prowadzący szkołę doktorską, a następnie zasiłku chorobowego finansowanego ze środków Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zwanego dalej „FUS”. Świadczenia z ubezpieczenia chorobowego będą wypłacane zgodnie z zasadami określonymi w ustawie świadczeniowej, tj. przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych albo płatnika składek uprawnionego do ustalania i wypłaty zasiłków. W celu zapewnienia ciągłości podlegania ubezpieczeniom społecznym projektowana ustawa zawiera przepis przejściowy przewidujący obowiązek wyrejestrowania przez płatników składek doktorantów podlegających dotychczas obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym oraz dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu, a następnie ponownego zgłoszenia tych osób do właściwych ubezpieczeń społecznych w terminie 30 dni od dnia wejścia w życie projektowanej ustawy (art. 7).

Ad 3. Możliwość korzystania przez osoby, które ukończyły kształcenie w szkole doktorskiej i przygotowują się do obrony rozprawy doktorskiej, z infrastruktury badawczej i informatycznej podmiotu prowadzącego szkołę doktorską Proponuje się wprowadzenie w ustawie art. 216a, zgodnie z którym podmioty prowadzące szkoły doktorskie zostaną zobowiązane do określenia sposobu zapewnienia warunków bezpłatnego korzystania przez osoby, które ukończyły kształcenie w szkole doktorskiej i złożyły w podmiocie ją prowadzącym wniosek o wszczęcie postępowania o nadanie stopnia naukowego doktora (stopnia doktora w zakresie sztuki), z infrastruktury badawczej i informatycznej tego podmiotu do czasu zakończenia tego postępowania. Rozwiązanie to umożliwi zachowanie ciągłości w prowadzeniu działalności naukowej przez te osoby. Proponuje się także zawarcie w art. 8 ust. 1 pkt 2 projektowanej ustawy regulacji dostosowującej, mającej na celu zobowiązanie podmiotów prowadzących szkoły doktorskie do wydania w terminie 6 miesięcy od dnia ogłoszeniaprojektowanej ustawy uchwały określającej warunki bezpłatnego korzystania z infrastruktury badawczej i informatycznej w zakresie niezbędnym do przygotowania się do obrony rozprawy doktorskiej przez osoby, które ukończyły kształcenie w szkole doktorskiej prowadzonej przez ten podmiot.

Tekst rządu wyodrębniony automatycznie z druku; wiążący jest oficjalny druk.

W ramach opiniowania projekt ustawy otrzymały następujące podmioty:

1) Konferencja Rektorów Akademickich Szkół Polskich;

2) Konferencja Rektorów Uniwersytetów Polskich;

3) Konferencja Rektorów Polskich Uczelni Technicznych;

4) Konferencja Rektorów Akademickich Uczelni Medycznych;

5) Konferencja Rektorów Uczelni Artystycznych;

6) Konferencja Rektorów Uczelni Kształcących Nauczycieli i Pedagogów „KRUPed”;

7) Konferencja Polonistyk Uniwersyteckich;

8) Konferencja Dziekanów Wydziałów Przyrodniczych Uniwersytetów Polskich;

9) Rada Główna Instytutów Badawczych;

10) Rada Główna Nauki i Szkolnictwa Wyższego;

11) Rada Doskonałości Naukowej;

12) Komitet Polityki Naukowej;

13) Polska Akademia Nauk;

14) Krajowa Reprezentacja Doktorantów;

15) Komisja Ewaluacji Nauki;

16) Zakład Ubezpieczeń Społecznych. W ramach konsultacji publicznych projekt ustawy otrzymały następujące podmioty:

1) Konferencja Rektorów Zawodowych Szkół Polskich;

2) Konferencja Rektorów Publicznych Uczelni Zawodowych;

3) Rada Młodych Naukowców;

4) Polska Akademia Umiejętności;

5) Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej;

6) Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej;

7) Narodowe Centrum Badań i Rozwoju;

8) Narodowe Centrum Nauki;

9) Ośrodek Przetwarzania Informacji – Państwowy Instytut Badawczy. Projekt ustawy został udostępniony w Biuletynie Informacji Publicznej na stronie podmiotowej Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego zgodnie z art. 5 ustawy z dnia 7 lipca 2005 r. o działalności lobbingowej w procesie stanowienia prawa (Dz. U. z 2026 r. poz. 936). Projekt ustawy został udostępniony w Biuletynie Informacji Publicznej na stronie podmiotowej Rządowego Centrum Legislacji w serwisie Rządowy Proces Legislacyjny zgodnie z § 52 ust. 1 uchwały nr 190 Rady Ministrów z dnia 29 października 2013 r. – Regulamin pracy Rady Ministrów (M.P. z 2026 r. poz. 404). Opiniowanie i konsultacje publiczne trwały w dniach 4–29 lipca 2025 r. W ramach opiniowania uwagi do projektu ustawy zgłosili:

1) Konferencja Rektorów Uniwersytetów Polskich;

2) Konferencja Rektorów Akademickich Uczelni Medycznych;

3) Krajowa Reprezentacja Doktorantów;

4) Konferencja Rektorów Akademickich Szkół Polskich;

5) Zakład Ubezpieczeń Społecznych;

6) Konferencja Rektorów Uczelni Kształcących Nauczycieli i Pedagogów „KRUPed”;

7) Rada Główna Nauki i Szkolnictwa Wyższego. W ramach konsultacji publicznych uwagi do projektu zgłosili:

1) Instytut Rozrodu Zwierząt i Badań Żywności Polskiej Akademii Nauk;

2) Komitet Rehabilitacji, Kultury Fizycznej i Integracji Społecznej Polskiej Akademii Nauk;

3) Komitet Nauk Zootechnicznych i Akwakultury Polskiej Akademii Nauk;

4) Koordynator projektu SprawdzaMy;

5) Rada Młodych Naukowców;

6) Krakowska Interdyscyplinarna Szkoła Doktorska;

7) Instytut Paleobiologii Polskiej Akademii Nauk;

8) Uniwersytet Ignatianum w Krakowie;

9) Ogólnopolskie Porozumienie Szkół Doktorskich;

10) Instytut Chemii Bioorganicznej Polskiej Akademii Nauk. Omówienie zgłoszonych uwag wraz ze stanowiskiem Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego zawiera raport z konsultacji.

Z Oceny Skutków Regulacji, część „Informacje na temat zakresu, czasu trwania i podsumowanie wyników konsultacji”. Pełne uwagi i odpowiedzi rządu są w raporcie z konsultacji, zwykle dołączonym do druku.