Rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce.

Jaki problem jest rozwiązywany?

Zgodnie z art. 22¹ § 1 pkt 4 oraz § 3 pkt 4 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (Dz. U. z 2025 r. poz. 277, z późn. zm.), pracodawca może żądać od osoby ubiegającej się o zatrudnienie, jak i od pracownika podania danych osobowych obejmujących wykształcenie. Uzupełnieniem powyższego uprawnienia jest przepis art. 22¹ § 5 Kodeksu pracy, w myśl którego pracodawca ma prawo żądać udokumentowania danych osobowych kandydatów do pracy lub pracowników, w zakresie niezbędnym do ich potwierdzenia. Żądanie może zatem obejmować np. przedstawienie dyplomu ukończenia studiów. Zgodnie z art. 77 ust. 1 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. z 2024 r. poz. 1571, z późn. zm.), zwanej dalej „ustawą PSWN”, dyplom ukończenia studiów potwierdza wykształcenie wyższe oraz tytuł zawodowy. Dyplom ukończenia studiów wydawany w postaci papierowej, zgodnie z ustawą z dnia 22 listopada 2018 r. o dokumentach publicznych (Dz. U. z 2026 r. poz. 1208) określającą zasady funkcjonowania systemu bezpieczeństwa dokumentów publicznych, stanowi dokument publiczny kategorii drugiej (art. 5 ust. 3 tej ustawy), co skutkuje nałożonym na uczelnie obowiązkiem zabezpieczenia tych dokumentów przed fałszerstwem (dotyczy to ogółu dyplomów wydawanych od dnia 13 lipca 2022 r., w związku z upływem okresu przejściowego, o którym mowa w art. 73 ust. 1 pkt 1 tej ustawy). Niezbędne elementy dyplomu ukończenia studiów są określone w § 32 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 27 września 2018 r. w sprawie studiów (Dz. U. z 2026 r. poz. 1207), zwanego dalej „rozporządzeniem”; są to m.in. numer dyplomu, informacje dotyczące absolwenta (imiona i nazwisko, data i miejsce urodzenia), informacje dotyczące studiów (forma studiów, nazwa kierunku studiów, profil oraz dyscyplina, do której jest przyporządkowany kierunek studiów, a w przypadku gdy kierunek jest przyporządkowany do więcej niż jednej dyscypliny

– dyscyplina wiodąca, słownie określony wynik ukończenia studiów), tytuł zawodowy i data jego uzyskania. Dokument ten jest wydawany absolwentowi studiów przez uczelnię w terminie 30 dni od dnia ukończenia studiów, zgodnie z art. 77 ust. 2 ustawy PSWN. Natomiast w przechowywanej w archiwum uczelni przez 50 lat teczce akt osobowych studenta znajduje się m.in. dyplom ukończenia studiów – egzemplarz do akt, zgodnie z § 15 ust. 1 pkt 10 oraz ust. 4 rozporządzenia. Ponadto uczelnia prowadzi księgę dyplomów będącą rejestrem wydanych dyplomów ukończenia studiów (art. 74 ust. 2 pkt 3 ustawy PSWN oraz § 19 rozporządzenia). Wprawdzie przepisy z zakresu szkolnictwa wyższego i nauki przewidują procedurę uwierzytelniania dokumentów wydawanych w związku z przebiegiem lub ukończeniem studiów (co dotyczy np. dyplomu ukończenia studiów), niemniej procedura ta ma zastosowanie do obrotu prawnego tych dokumentów z zagranicą (art. 78 ust. 1 ustawy PSWN). Uwierzytelnienie jest dokonywane, na wniosek absolwenta, przez dyrektora Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej i polega na poświadczeniu autentyczności podpisu i funkcji osoby podpisującej dokument lub tożsamości pieczęci urzędowej uczelni, którą jest opatrzony ten dokument (art. 78 ust. 2 i 3 ustawy PSWN). Nowelizacja ustawy związana jest z postulatami, które wpłynęły od strony społecznej – Zespołu SprawdzaMY do Zespołu ds. koordynacji procesu legislacyjnego wdrażającego deregulację (fiszka MNiSW-4-197), dotyczącymi problemów jakie napotykają pracodawcy, którzy mają wątpliwości co do prawdziwości dokumentów dotyczących wykształcenia pracowników i kandydatów do pracy. Wskazano na ograniczoną możliwość sprawnej weryfikacji wiarygodności wykształcenia pracownika lub kandydata do pracy, tj. potwierdzenia faktu wydania dokumentu potwierdzającego wykształcenie oraz danych w nim zawartych. Zgodnie z informacjami przekazanymi przez Zespół ds. koordynacji procesu legislacyjnego wdrażający deregulację do Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego (pakiet 7 deregulacji nr MNiSW-4-197), praktyka wskazuje, że pracodawcy nie mogą zweryfikować bezpośrednio w uczelni, czy dane zawarte w dyplomie ukończenia studiów przedłożonym przez pracownika lub kandydata do pracy są prawdziwe, ponieważ w świetle stanowiska prezentowanego przez Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych (PUODO) co do zasady przepisy krajowe nie przewidują uprawnienia pracodawcy do występowania do innych podmiotów w celu potwierdzenia lub sprawdzenia prawdziwości dokumentów przedłożonych przez pracowników lub kandydatów do pracy w toku rekrutacji i danych zawartych w tych dokumentach. W ocenie PUODO praktyka polegająca na pozyskiwaniu w tej sytuacji zgód pracowników lub kandydatów do pracy na weryfikowanie prawdziwości złożonych oświadczeń i danych zawartych w przedłożonych dokumentach również nie znajduje oparcia w przepisach rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych) (Dz. Urz. UE L 119 z 04.05.2016, str. 1, z późn. zm.), ponieważ wyrażenie zgody na takie działania nie byłoby dobrowolne. W efekcie, mimo że pracodawca ma obowiązek zatrudniać tylko osoby z odpowiednimi kwalifikacjami, nie ma realnych narzędzi, aby to skutecznie zweryfikować. Istnieje zatem potrzeba zniwelowania wystąpienia ryzyka dopuszczenia do pracy w zawodzie osób nieposiadających odpowiednich kwalifikacji przez umożliwienie pracodawcom i uczelniom współdziałania przy weryfikacji danych zawartych w przedkładanych pracodawcom dyplomach ukończenia studiów. Z fiszki Zespołu SprawdzaMY wynika, że jedynym narzędziem weryfikowania prawdziwości przedstawianych danych i dokumentów jest wszczęcie postępowania przygotowawczego poprzez złożenie zawiadomienia o możliwości popełnienia przestępstwa określonego w art. 270 § 1 Kodeksu karnego – jednakże tylko w przypadku, gdy istnieje uzasadnione podejrzenie popełnienia fałszerstwa dyplomu.

Rekomendowane rozwiązanie i oczekiwany efekt

Z uwagi na zasygnalizowane w pkt 1 problemy, zgodnie z zaleceniem Zespołu SprawdzaMY, proponuje się wprowadzenie do ustawy PSWN rozwiązania polegającego na przyznaniu pracodawcom możliwości występowania do uczelni z wnioskiem o potwierdzenie danych zawartych w dyplomie ukończenia studiów wydanym w postaci papierowej, pod warunkiem udostępnienia przez posiadacza dyplomu temu pracodawcy danych umożliwiających uzyskanie tego potwierdzenia (w szczególności imienia i nazwiska oraz numeru dyplomu). Dodatkowo uzasadnione jest, aby przepis zawierał przesłanki, po których spełnieniu można wystąpić do uczelni – taką przesłanką powinno być powzięcie uzasadnionych wątpliwości co do autentyczności danych zawartych w dyplomie ukończenia studiów – m.in. po weryfikacji zabezpieczeń przed fałszerstwem określonych w przepisach wydanych na podstawie ustawy z dnia 22 listopada 2018 r. o dokumentach publicznych, w odniesieniu do dokumentów posiadających takie zabezpieczenia. Rozwiązanie to nie będzie miało zastosowania do dyplomu ukończenia studiów w postaci papierowej, jeżeli został wydany również w postaci elektronicznej. Należy wyjaśnić, że kwestia weryfikacji dyplomów ukończenia studiów w postaci elektronicznej przez pracodawców, którym posiadacz dyplomu udostępni dane umożliwiające dostęp do repozytorium dyplomów elektronicznych, w którym zdeponowane będą te dyplomy (baza danych Zintegrowanego Systemu Informacji o Szkolnictwie Wyższym i Nauce POL-on), jest objęta przepisami wprowadzonymi przez ustawę z dnia 21 listopada 2025 r. zmieniającą ustawę o zmianie ustawy – Prawo oświatowe oraz niektórych innych ustaw, ustawę o systemie informacji oświatowej, ustawę – Prawo oświatowe oraz ustawę – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. poz. 1837). Zgodnie z art. 7 ust. 1 pkt 2 tej ustawy, od dnia 30 czerwca 2026 r. uczelnie mogą wydawać absolwentom, którzy ukończyli studia w okresie od dnia 30 czerwca 2026 r. do dnia 31 grudnia 2026 r. – poza postacią papierową – także dyplom ukończenia studiów w postaci elektronicznej. Natomiast od dnia 1 stycznia 2027 r. uczelnie będą miały obowiązek wydawania dyplomu ukończenia studiów w postaci elektronicznej, a dopiero na wniosek studenta także jego postać papierową, zgodnie ze zmienionym z dniem 31 grudnia 2025 r. brzmieniem art. 38 pkt 6 ustawy z dnia 30 sierpnia 2023 r. o zmianie ustawy – Prawo oświatowe oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 2005, z późn. zm.). W tych przypadkach pracodawca będzie mógł zweryfikować dyplom ukończenia studiów w postaci papierowej w repozytorium dyplomów elektronicznych, do którego uczelnia wydała postać elektroniczną – po udostępnieniu przez posiadacza dyplomu danych umożliwiających dostęp do repozytorium, w którym znajduje się postać elektroniczna tego dyplomu. Mając na uwadze powyższe, proponuje się, aby w ustawie wprowadzić przepisy, które określą zakres podmiotowy wniosku

– pracodawca w rozumieniu Kodeksu pracy, zakres przedmiotowy wniosku, sposób składania wniosku, możliwość uzupełnienia niekompletnego wniosku oraz możliwość potwierdzania przez uczelnię danych zawartych w przedkładanym przez kandydata do pracy albo pracownika dyplomie ukończenia studiów w zakresie wskazanym we wniosku – w przypadku powzięcia przez pracodawcę uzasadnionych wątpliwości co do ich prawdziwości. Z uwagi na to, iż projektowana regulacja spowoduje obciążenia po stronie uczelni (nowe zadanie), uzasadnione jest, aby rozpatrzenie przez uczelnię wniosku o potwierdzenie danych zawartych w dyplomie ukończenia studiów wydanym w postaci papierowej było odpłatne, a wysokość opłaty była ustalona w odniesieniu do przeciętnego wynagrodzenia w trzecim kwartale ogłaszanego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego na podstawie art. 20 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2025 r. poz. 1749, z późn. zm.). Proponuje się ustalenie tej opłaty w wysokości odpowiadającej 0,5 % przeciętnego wynagrodzenia w trzecim kwartale roku kalendarzowego poprzedzającego rok, w którym jest składany wniosek. Kwota opłaty będzie zaokrąglana w górę do pełnych złotych. Nie przewiduje się zwolnień z opłat w tym zakresie, nie jest zasadne bowiem, aby koszty obsługi zapytań ponosiły wyłącznie uczelnie. Model ten może ograniczyć ryzyko nadużyć i pozwoli uczelniom na rekompensatę kosztów administracyjnych wprowadzonego obciążenia. Proponuje się, aby projektowane przepisy weszły w życie po upływie 30 dni od dnia ogłoszenia. Tak określony termin pozwoli uczelniom na właściwe dostosowanie organizacyjne do wykonywania nowego zadania – opracowanie, przyjęcie i wdrożenie odpowiednich procedur lub przegląd i dostosowanie obowiązujących procedur, wydanie stosownych upoważnień pracownikom. Informacja uzyskana z uczelni, zgodnie z założeniami przekazanymi przez Zespół SprawdzaMY, umożliwi pracodawcy potwierdzenie prawdziwości danych zawartych w dyplomie ukończenia studiów.

Skutkiem wprowadzenia powyższych rozwiązań będzie nałożenie na uczelnie dodatkowych obciążeń, które będą znaczne: zgodnie z informacjami ze Zintegrowanego Systemu Informacji o Szkolnictwie Wyższym i Nauce POL-on średnio rocznie jest wydawanych 299 236 dyplomów ukończenia studiów w skali kraju, dodatkowo regulacja może dotyczyć dyplomów wydawanych na przestrzeni ostatnich 50 lat.

Tekst rządu wyodrębniony automatycznie z druku; wiążący jest oficjalny druk.

W ramach opiniowania projekt ustawy otrzymały następujące podmioty:

1) Konferencja Rektorów Akademickich Szkół Polskich;

2) Konferencja Rektorów Zawodowych Szkół Polskich;

3) Konferencja Rektorów Publicznych Uczelni Zawodowych;

4) Rada Główna Nauki i Szkolnictwa Wyższego;

5) Rada Główna Instytutów Badawczych;

6) Rada Doskonałości Naukowej;

7) Komitet Polityki Naukowej;

8) Parlament Studentów Rzeczypospolitej Polskiej;

9) Krajowa Reprezentacja Doktorantów;

10) Krajowa Sekcja Nauki NSZZ „Solidarność”;

11) Rada Dialogu Społecznego;

12) NSZZ „Solidarność”;

13) Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych;

14) Forum Związków Zawodowych;

15) Pracodawcy Rzeczypospolitej Polskiej;

16) Konfederacja „Lewiatan”;

17) Związek Rzemiosła Polskiego;

18) Związek Pracodawców Business Centre Club;

19) Związek Przedsiębiorców i Pracodawców;

20) Federacja Przedsiębiorców Polskich;

21) Polskie Towarzystwo Gospodarcze. W ramach konsultacji publicznych projekt ustawy otrzymały następujące podmioty:

1) Konferencja Rektorów Uniwersytetów Polskich;

2) Konferencja Rektorów Polskich Uczelni Technicznych;

3) Konferencja Rektorów Akademickich Uczelni Medycznych;

4) Konferencja Rektorów Uczelni Artystycznych;

5) Konferencja Rektorów Uczelni Kształcących Nauczycieli i Pedagogów „KRUPed”;

6) Konferencja Rektorów Akademickich Uczelni Niepublicznych;

7) Konferencja Polonistyk Uniwersyteckich;

8) Konferencja Dziekanów Wydziałów Przyrodniczych Uniwersytetów Polskich;

9) Polska Komisja Akredytacyjna;

10) Rada Szkolnictwa Wyższego i Nauki Związku Nauczycielstwa Polskiego;

11) Rada Młodych Naukowców;

12) Komisja Krajowa NSZZ „Solidarność 80”;

13) Ośrodek Przetwarzania Informacji – Państwowy Instytut Badawczy;

14) Zrzeszenie Studentów Polskich;

15) Niezależne Zrzeszenie Studentów;

16) Stowarzyszenie Forum Administracji Akademickiej. Projekt ustawy został udostępniony w Biuletynie Informacji Publicznej na stronie podmiotowej Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego zgodnie z art. 5 ustawy z dnia 7 lipca 2005 r. o działalności lobbingowej w procesie stanowienia prawa (Dz. U. z 2026 r. poz. 936). Projekt ustawy został udostępniony w Biuletynie Informacji Publicznej na stronie podmiotowej Rządowego Centrum Legislacji w serwisie Rządowy Proces Legislacyjny zgodnie z § 52 ust. 1 uchwały nr 190 Rady Ministrów z dnia 29 października 2013 r.

– Regulamin pracy Rady Ministrów (M.P. z 2026 r. poz. 404). Projekt został skierowany do opiniowania i konsultacji publicznych z 21-dniowym terminem na zgłaszanie uwag. Konsultacje publiczne i opiniowanie projektu trwały od dnia 8 lipca 2025 r. do dnia 1 sierpnia 2025 r. Omówienie wyników konsultacji publicznych i opiniowania przedstawiono w raporcie z konsultacji publicznych i opiniowania stanowiącym załącznik do oceny skutków regulacji.

Z Oceny Skutków Regulacji, część „Informacje na temat zakresu, czasu trwania i podsumowanie wyników konsultacji”. Pełne uwagi i odpowiedzi rządu są w raporcie z konsultacji, zwykle dołączonym do druku.